www.payam.nu

 

" كارل ماركس و طةرِانةوةي ئةو"

( شانؤنامةى ميَذوويةك لة يةك ثةردة دا)

نووسينى: هووارد زين

( Howard zinn )

وةرطيَرِانى لة فارسيييةوة: كةريم ئةمانى

 

ثيَشةكى:

رةنطة ئةو كةسانةى كة شانؤنامةى " كارل ماركس و طةرِانةوةى ئةو" دةخويَننةوة، ئةو ثرسيارةيان لا طةلآلَة بيَ كة، ئةمانة لة بارى ميَذووييةوة تا ضةندة راستة؟. بةشي هةرة زؤري رووداوةكانى ذيانى ماركس و ميَذووى ئةو سةردةمة، هةر لة بنةرِةتدا راستة: ئيزدواجى ئةو لةطةلَ "جيَنى"، دوورخرانةوةى بؤ لةندةن، مةرطى سيَ مندالَةكةى  ململانيَي سياسى ئةو سةردةمة، بؤ نموونة: خةباتى ئيرلةند لة دذى ئينطلستان، شؤرِشةكانى 1848ى ئوروثا، بزووتنةوةى كؤمؤنيستى، كؤمؤنى ثاريس و هةروةها زؤربةى ئةو كةسانةى كة لة شانؤنامةكة دا ناويان ليَ دةبردريَ، واقعين، لةوانة: ئةندامانى بنةمالَةكةى، ئينطلسى هاورِيَى، رةقيبةكةى واتا " باكؤنين"... طفت و طؤكان بةرهةمى خةيالآتى نووسةرى شانؤنامةكة خؤيةتى و هةولَ دراوة لة ثيَوند لةطةلَ كةسايةتى و ئةنديَشةى كةسةكانيش دا ئةوثةرِى ئةميندارى و وةفادارى رةضاو كرابيَت. ئةطةرضى نووسةر لة خةيالآتى ململانيَى ئيدئؤلؤذيكى نيَوان "جيَنى" و "ئةلة ئاية" لة لايةك و ماركس لةلايةكى تر، جؤريَك ئازادى بؤخؤى قايل بووة، بةلآم لة زؤر بابةتى تردا وةك ئةوةى كة ئاماذةيةك بة ناثلئؤنى سيَهةم كراوة، لة وتةكانى ماركس وةك سةرضاوة كةلَك وةرطيراوة.

  بةو هيوايةى كة ئةم شانؤنامةية بتوانيَت تارِادةيةكى بةرضاو تيشك بخاتة سةر نةك تةنيا  هةر ماركس و سةردةمى ئةو، بةلَكوو هةروةها ئةم سةردةمةى ئيَمة و جيَطا و شويَن و ئةركى ئيَمةش لةم قؤناغةى ئيَستادا.

***

كارل ماركس و طةرِانةوةى ئةو

(نوور بةشيَك لة سةكؤى شانؤكة رووناك دةكات. شويَنى شانؤكة بيَجطة لة ميَزيَك و ضةند دانة سةندةلَى هيضى ترى ليَ نيية. طلَؤثيَك ناوةرِاستى سةكؤى شانؤكة رووناك دةكات. ماركس بة بالآثؤش و جليقةيةكى رةش و كراسيَكى سثى و كرِاواتيَكى ثانةوة، ديَتة ذوورةوة. ريش دريَذ، كورتة بالآ، قةلَةو، سميَل رةش و موو تةلآيى، ضاويلكةيةكى خرِى ئاسنى لة ضاودا و جانتايةكى وةرزشى بة شانةوة، ديَت و رادةوةستيَت، هةنديَك ثياسة دةكات . روو دةكاتة جةماوةرةكة، خؤشحالَ و رازى، بةلآم وةك ئةوةى غافلَطير كرابيَت واديَتة بةرضاو.)

  شوكر بؤخودا كة كةسيك ليَرة هةية!

  (شتوومةكةكانى لةناو جانتا وةرزشييةكةى دةردةهيَنىَ: ضةند دانة كتيَب، ضةند رؤذنامة، ليوانيَك و شووشةيةك ئابجؤ. دةطةرِيَتةوة و بةرةولاى ثيَشةوةى سةكؤى نمايشةكة دةكةويَتة رِيَ.)

  سةبارةت بةوةى كة هاتوونةتة ئيَرة سثاستان دةكةم. ئةمة ئةو راستيية نيشان دةدات كة تةواوى ئةو نةفامانةى كة لايان واية " ماركس مردووة"، نةيان توانيوة بةر بة هاتنتان بطرن. راستة ئةوةى كة من هةشم و نيشم، بةلآم ئةمة بة حيسابى ديالكتيك دابنيَن.

  (لةوةى كة طالَتة بة خؤى و بير و باوةرةكةى بكةن دلَطير نابيَت. تيَثةرِ بوونى ئةم هةموو سالَة ئةوى كردبيَتة كةسيَكى لةسةرةخؤ، بةلآم ئةطةر وابيربكةنةوة كة ماركس سست بووة و مدارا دةكات، زؤر توورِة دةبيت.)

  رةنطة لةخؤتان بثرسن ئةمن ضؤن هةتا ئيَرة هاتووم... (بزةيةكى زيرةكانةى دةكةويَتة سةرليَو.)... وةسايلى هاتووضؤى طشتى.

  (زاراوةيةكى ئينطليسى-بريتنانيايى هةية، ئوروثايى، نةك بةو رادةيةى كة هةستى ثيَ بكرىَ، بةلآم بيَطومان ئامريكايى نيية.)

  ثيَم وانةبوو رؤذيَك  سةرلةنويَ ليَرة سةر دةردةهيَنمةوة... دةمويست بطةرِيَمةوة بؤ لةندةن، بؤ " سؤهؤ" ئةو طةرِةكةى كة ثيَشتر لةوىَ بووم. بةلآم بةهؤى ناكارامةيى ئيدارييةوة دةبينم كة طةرِاومةتةوة بؤ " سؤهؤ" بةلآم لة نيوَيؤرك. (ئاخيَك هةلَدةكيَشي.) هةلَبةت هةميشة حةزمدةكرد بؤجاريَك نيوَيؤرك ببينم. (كةميَك ئابجؤ تيَدةكات و قوميكى لىَ دةخواتةوة و ليوانةكة لةسةر جيَطاى خؤى دادةنيَتةوة.)

  (حالَ و هةواى دةطؤرِدريَت.)

  بؤضى طةرِاومةتةوة؟

  (هةنديَك توورِةية)

  بؤئةوةى كة كةرامةتى ناو و نيشانى خؤم بةدةست بهيَنمةوة. (سةبريَك دةطريَت هةتا ئةو رستةية كاريطةرى خؤى دابنيت.) رؤذنامةكانتانم خويَندؤتةة. (رؤذنامةيةك هةلَدةطرىَ.) ئةمانة هةموويان بة راشكاوييةوة رايدةطةيةنن كة ئةنديَشةكانى من مردوون! بةلآم ئةمة شتيَكى تازة نيية. ئةم طالَتةجارِانة ثتر لةيةك سةدةية بةردةوام ئةم وشةية دووثات دةكةنةوة. ئيَوة هيضكات ئةو ثرسيارةتان لةخؤتان نةكردووة كة بؤضى ثيَويستة بةردةوام هةوالَى مةرطى من رابطةيةنن؟

  باشة، ئيتر حةوسةلةم بةسةر ضوو. ويستم تةنيا بؤ ساتيك مافى ئةوةم هةبيَت كة بطةرِيَمةوة. بةلآم حيساب و كيتابى هةية. هةر ئةو جؤرةى كة باسم كرد برِوكرِاسيية ئيتر.

  بؤت هةية بخويَنيتةوة و تةنانةت تماشاش بكةى، بةلآم سةفةركردن نا. هةلَبةت من نارِةزايةتيم دةربرِى و كؤمةلَيَك لايةنطريشم ثةيدا كرد... " سوقرات" ثيَى وتن " ذيان بةبيَ سةفةركردن هيض بايةخيَكى نيية!" طاندى رؤذووى طرت. دايكى "جؤنز" هةرِةشةى كرد كة كؤبوونةوةيةكى نارِةزايةتى وةرِىَ دةخات. " مارك تواين" هةروةك ثيشةى هةميشةيى خؤى (وةضاوةديَريَكى نارِازى) ديفاعى ليَكردم." بوودا" منطةمنطيَكى ليَهات، بةلآم ئةوانى تر متةقيان ليَ نةهات. خواية، بةم  بارودؤخةى كة ئةوان هةيانة، دةترسن ضى لةدةست بدةن؟

بةلَيَ ئيتر، من لةوىَ بة طيَرة شيَويَن بةناوبانطم. ئاخرييةكةى لةويَش خؤثيشاندان دةكةويَتةرِىَ! سةرةنجام وتيان باشة، ئةتوانى برِؤيت. نزيكةى كاتذميَريك دةرفةتت هةية تا هةرشتيَكى ثيَت خؤش بىَ بيلَيَيت، بةلآم ئةوةت لةياد بىَ كة " طيَرة شيَويَنى مةمنووع!". ئةوان لة قوولآيى دلَةوة باوةرِيان بة ئازادى رادةربرِين هةية... هةلَبةت بةهةنديَك شةرت و مةرجةوة... (بزةيةكى دةكةويَتة سةرليَو).ئةوان ليبرِالَن. ئيَوة دةتوانن ئةو هةوالَة بلآو بكةنةوة كة ماركس طةرِاوةتةوة! هةلَبةت نةك بؤ ماوةيةكى دوور و دريَذ. بةلآم ئةوةش بزانن كة من ماركسيست نيم. (ثيَكةنينى ديَت.) من جاريَكيان ئةمةم بة "ثييةثة" (pieper) وت و خةريك بوو بكةويَتة دوواوة. دةبىَ دواتر لة بارةى " ثييةثة"وة قسةتان بؤبكةم. (ليوانيَك ئابجؤ دةخواتةوة.)

  ئيَمة لة لةندةن ذيانمان بةسةر دةبرد. من جيَنى و مندالَةكان لةطةلَ دوو سةط وسيَ ثشيلة و دوو بالَندة بةيةكةوة لةناو ئاثارتمانيَك دا لة " دين ستريت" dean stret، نزيك ئةو شويَنةى كةئاوةرِؤى شار لةويَوة سةرى دةردةهيَنا. رؤيشتبووين بؤ لةندةن لةمةرِ ئةوةى كة منيان لة كيشوةرى ئوروثا دةر كردبوو. لة "رنانى"ش كة شويَنى لةدايك بوونم بوو دةركرابووم. هؤكارةكةشى ئةوة بوو كة كارطةليَكى مةترسيدارم ئةنجام دةدا.

  رؤذنامةى " رنانى"م بةرِيَوة دةبرد كة لةرِاستيدا شؤرِشطيَرِ نةبوو. بةلآم من لةسةر ئةو باوةرِةم شؤرِشطيَرِانةترين كاريَكى كة دةكريَ ئةنجام بدريَ... وتنى راستييةكانة. لة ناوضةى "رنانى" ثؤليس ئةو فةقير و هةذارانةى دةستطير كردبوو كة لة ناو زةوى و زارى دةولَةمةندةكاندا ئاوردوويان كؤكردبؤوة. من سةر وتاريَكم لة نارِةزايةتى بةو مةسةلةية نووسي. بةلآم ئةوان هةولَياندا سانسؤرِم بكةن و من سةر وتاريَكى ترم نووسى لةسةر ئةوةى كة لة ئالَمان شتيَك بة ناوى ئازادى راطةياندن بوونى نيية. ئةوان بة ياساغ كردنى رؤذنامة برِيارياندا ئةوة بسةلميَنن كة حةق بة من بووة. تةنيا ئاليَرة بةدوواوة بوو كة ئيَمة راديكاليزة بووين. هةميشة هةرواية، نا؟ دوايين ذمارةى رؤذنامةكةمان لةذيَر ناوى " شؤرَش!" كة بة خةتيَكى سوورى طةورة لةسةرى نووسرابوو، بلآو بؤوة... و بةهؤى ئةوةى كة ئةم مةسةلةيةش لة تةحةمولى ئةو عاليجةنابانة دا نةبوو، لة " رنانى" دةريانكردم. هةربؤية رؤيشتم بؤ ثاريس. بؤضى مةطةر دوورخراوةكان دةضنة شويَنيَكى تر؟ لة كوىَ دةتوانى بة دريَذايى شةو لة قاوةخانةيةك دابنيشى و سةبارةت بة شؤرِشطيَرِ بوونى خؤت و ولآتةكةت درؤ و دةلةسة بةيةكةوة بنيَى؟... ئةطةر بة ناضارى ثيَويست بيَت لة دووركةوتوويى (تةبعيد) دا ذيان بةسةر ببةي، ض باشتر كة دوور بخريَيتةوة بؤ ثاريس. ثاريس مانطى هةنطوينمان بوو. جيَنى ئاثارتمانيَكى ضكؤلةى لة طةرِةكى " لاتينى" دؤزيبؤوة. ضةند مانطيَك وةك لة بةهةشت دابين وابوو. بةلآم ثؤليسى ئالَمان هةوالَةكةى بة ثؤليسى ثاريس راطةياندبوو. لةوة دةضوو كة ثؤليس زؤر ثيَشتر لة كريَكاران وشيارية ئةنترناسيؤناليستييةكةى بةرفراوان كردبوو... لةم رووةوة لة ثاريسيش دةركرام. رؤيشتين بؤ بلذيك، لةويَش دةركراين. سةرةنجام سةرمان لة لةندةن دةرهيَنا هةروةك ضؤن كؤضبةرةكان لة سةرتاسةرى دنياوة روودةكةنة ئةوىَ. ئينطليسييةكان لةبارى مدارا كردنةوة بةناوبانطن... بةلآم بةهؤى ئةو دةعية و ئيفادةيةى كة لةم بابةتةوة هةيانة، تةحةمول كردنيان زؤر سةختة.

  (تاوتاو دةكؤكىَ و سةرى تةكان دةدا.)

  دوكتؤرةكان دةلَيَن تا ضةند حةوتوويةكى تر كؤكةكةم تةواو دةبىَ. ئةمة لةسالَى 1858ى زاينى دا بوو.

  بةلآم هةروةك ثيَشتر ئاماذةم ثيَكرد، دةمويست لةبارةى " ثييةثة"وة قسةتان بؤبكةم. هةروةك دةزانن لة لةندةن ثةنابةرة سياسييةكانى سةرتاسةرى ئوروثا لة شويَنة دوور و نزيكةكانةوة هاتووضؤى ئيَمةيان دةكرد. يةكيَك لةو كةسانة " ثييةثة" بوو. وةك ثةثوولةى دةورى شةمع بة دةورمدا دةخولاوة. كةسيَكى دوورِوو و رياكار بوو. عادةتى وابوو كة دةبواية لة مةوداى بيست سانتي ميترييةوة ئيَشكم بديَرىَ بؤ ئةوةى دلَنيابيَت كة لة دةستى راناكةم و دائيمةش لة نووسراوةكانى خؤم نةزيلةى بؤ دةهيَنامةوة. هةموو جاريَك ناضار دةبووم تةمةنناى ليَ بكةم: " ثييةثة، تكاية نةزيلة لة من مةهيَنةوة".

  ئةوةندة روو هةلَمالآو بوو كة دةيطوت بةنيازة كاثيتالَ وةربطيرِيَتةوة سةر زمانى ئينطليسى و واشى دةزانى كة من بةو كارة زؤر خؤشحالَ دةبم. ئةه، ئةو كابراية تةنانةت نةيدةتوانى يةك رستةى ئينطليسيش بةبيَ ئةوةى كة شةل و كوتى بكات، ئةدا بكات. ئينطليسى زمانيَكى زؤر زةريفة. زمانى " شكسثير"ة. ئةطةر شكسثير طويَى ليَ دةبوو كة " ثييةثة" تةنيا يةك رستةى ئينطليسى ضؤن ئةدا دةكات، خؤى دةكوشت!.

  بةلآم جيَنى بةزةيى ثيَيدا دةهات و حةزى دةكرد بؤ شام بيَت بؤ مالَى ئيَمة. شةويَكيان " ثييةثة" هةركة وةذوور كةوت وتى: ئةنجومةنى ماركسيستةكانى لةندةن ثيَكهاتووة.

 - ئةنجومةنيَكى ماركسيستى؟ ئةمة ئيتر ضيية؟

 - ئيَمة هةموو حةوتوويةك كؤدةبينةوة تا لةبارةى يةكيَك لة ثةرتووكةكانى تؤوة قسة و باس بكةين. بة دنطيَكى بةرز دةيخويَنينةوة و رستة بة رستة شيكردنةوةى لةسةر دةكةين. بةم هؤيةوةية كة خؤمان ناوناوة " ماركسيست" و بةبىَ شةرت و مةرج باوةرِمان بةو شتانة هةية كة تؤ دةيان نووسى. 

  - لةناخةوة و بىَ شةرت و مةرج؟

  - بةلَيَ، ئةمة مايةى شانازى ئيَمةية، بةرِيَز دوكتؤر ماركس، ئةطةر ئيَوة لة كؤبوونةوةى داهاتووى ئةنجومةنى ماركسيستةكاندا وتار ثيَشكةش بكةن – ئةو هةميشة منى بة دوكتؤر ماركس بانط دةكرد.

- من ناتوانم ئةو كارة بكةم.

  ثرسى، بؤضى؟

  -لةبةر ئةوةى من ماركسيست نيم (لة ناخى دلَةوة ثيَدةكةنى.)

  ضش لةوةى كة ئينطليسييةكةى بةكار نةدةهات، هى منيش زؤر تةواو نةبوو، مةبةستم شيَوةى بير كردنةوةى بوو.

  راستى، مةسةلةكانى ضؤن دةطؤرِى!، مانطيَكى دةستكرد بوو كة بةدةورى بازنةى وشةكانى مندا دةسووورِاوة و ئةوانى بة شيَويةكى ناراست و بةراوةذوو لة دنيا دا بلآو دةكردةوة و دواتر بؤخؤى ديفاعى جانانةى ليَدةكردن و دةبووة نةيارى سةر سةختى ئةو كةسانةى كة بة جؤريَكى تر ئةوانى ليَك بدايةتةوة.

  رؤذيَكيان بة "جيَني"م وت: 

  - ئةزانى زؤرتر لةضى دةترسم؟

  - لةوةى كة شؤرِشى كريَكارى هيض كات روونةدات.

  يان ئةوةى كة رووبدات و كةسانيَكى وةك " ثييةثة" بيَنيَتة سةركار كة كاتيَك ذيَردةستة و بىَ دةسةلآتة، دوورِوو و رياكارن و كاتيَكيش بة دةسةلآت دةطةن سةرةرِؤ و فسفس ثالَةوانن. كؤشيَك ئينسانى ئيرادةطةرا. ئةوان بة ناوى ثرؤلتارياوة قسة دةكةن و باوةرِ و ئةنديَشةكانى من بؤ جيهانيان شى دةكةنةوة. ئةوان "رؤحانييةت" يان بة واتايةكى تر ئيدئاليسميَكى نوىَ ثيادة دةكةن و سلسلةيةك دةسةلآتداريَتى و ثلة و ثايةى نويَى ثشت ئةستوور بة طؤثالَى كفر و ئةلحاد، ثشكنينى بير و باوةرِ و ثةتى سيَدارة، دادةمةزريَنن. تةواوى ئةمانة لةذيَر ناوى كؤمؤنيسم دا بةرِيَوة دةضيَت. بؤ سالَةهاى سالَ "ئازادى" لة ئيدةكانى مندا دةسرِنةوة و جيهان بةسةر دوو بةشى وةك ئيمثراتؤريية كؤمؤنيستي و سةرمايةدارييةكاندا دابةش دةكةن. ئةوان ئاوات و ئامانجة طةشةكانى ئيَمة ثرِش و بلآو دةكةن و شؤرِشيَكى نوىَ، تةنانةت لةوانةية دوو تا سىَ شؤرِش، ثيَويستة بؤ طؤرِين و دروست كردنةوةى سةر لة نويَى بارودؤخةكة.

  نا، من ناهيَلَم "ثييةثة" كاثيتالَ وةربطيَرِيَتةوة سةر زمانى ئينطليسى. ثانزة سالَى رةبةق سةرفى نووسينى ئةو كراوة، ئةويش لة هةل و مةرجى ذيان لة "سؤهؤ". هةموو رؤذيَك بة بةردةمى ئةو سوالَكةرانة دا تيَثةرِ دةبووم كة لةناو زبلَةكاندا خةوتبوون هةتا خؤم بطةيةنمة ئةنتيكةخانةى بريتانيا و كتيَبخانة عةزيمةكةى و لةوىَ ئةوةندة كار بكةم هةتا شةو داديَ. بخويَنةوة، هةر بخويَنةوة، هةر بخويَنةوة... ئايا هيض شتيَك هةية تاقةت ثروكيَن تر لة خويَندنى ئابوورى - سياسى؟

  (بير دةكاتةوة.) بةلَيََ، لةبارةى ئابوورى – سياسييةوة  نووسين.

  دواتر طةرِانةوة بةرةو مالَ بة ناو شةقامة تاريك و ثرِلة هةرا و هورياى ئةو فرؤشيارانةى كة بانطةواز بؤ نرخى كةل و ثةلةكانيان دةكةن و طوىَ راطرتن بؤ قسةى سةربازة ديَرينةكانى شةرِى "كةريمة" كة هةنديَكيان بيناييان لةدةست داوة و هةنديَكيشيان لاقةكانيان برِدراوةتةوة و بؤ بةدةست هيَنانى يةك " ثونى" سوالَ دةكةن، لة فةزايةكى ئالوودة دا... بؤنى فةقر و فةلاكةتى "لةندةن"يش.

  رةخنةطرةكانى من، بة مةبةستى كةم كردنةوةى كاريطةرييةكانى " كاثيتالَ" ريَك هةر ئةو قسةية دةكةن كة بةردةوام دةربارةى نووسةرة راديكالَةكانةوة دةيلَيَن: " بيَطومان لة ذيانى دا ئةزموونيَكى تالَ و مةترسيدارى هةبووة". ئةطةر لةسةر ئةم خالَة جةخت دةكةيتةوة، مةسةلةيةك نيية. مانةوةى من لة طةرِةكى " سؤهؤ" لة باكوورى لةندةن، بووة هؤى ثةرةطرتن و قوولَتر بوونةوةى ئةو رق و بيَزارييةى كة لة " كاثيتالَ" دا دةى بينن.

  بيَطومان دةلَيَن دةى باشة، ئةوة دةطةرِيَتةوة بؤ سةدةيةك لةمةوبةر،بارودؤخةكة ئةوكات ئاوا بوو؟

  ئةمرؤ، كاتيَك دةمةويست بيَم بؤ ئيَرة، لة كوضة و كؤلآنى شارةكةتانةوة تيَثةرِ بووم، تةواوى وةك زبلَدانى ليَهاتووة و بؤطةنيويان ليَ هةلَدةستيَ، كةسانيَكم بةضاو بينى لة ثياو و لة ذن كة لةسةر ثيادةرؤكان خةوتبوون و بؤ ئةوةى لةسةرمانا هةلَنةلةرزن توند خؤيان بةيةكةوة ضةسثاندبوو. بةجيَطاى ئةوةى طويَم لة دةنطى ئاوازى تازةلاويَك بيَت، دةنطيَكم بيست (شكؤمةند) كة "... ئاغا، تكاية يارمةتيم بكة، ثوولَى قاوةيةك..."

  (ئيستا بة تورِةييةوة دةلَيَت) بةوة دةلَيَن ثيَشكةوتن كة ماشيَن و تةلةفوون و فرِؤكةتان هةية و هةزار جؤر عةتر و عةنبةر بؤ ئةوةى بةبةر لووتتانةوةى بطرن؟ ئةى ضارنووسي ئةو كةسانةى كة لةسةر شةقامةكان دةخةون ضى ليَ ديَت. (دةست دةبات رؤذنامةيةك هةلَدةطريَت، ضاويَكى ليَدةكات و دةلَيَ) راثؤرتيَكى رةسمى: بةرهةمى ناخاليسى ميللى ويلايةتة يةكطرتووةكان، (كة ئةلحةق ناخاليس و وةحشيية) سالَى رابردوو 700 مليارد دؤلار بووة. زؤر سةرنج راكيَشة. بةلآم ئايا دةكريَ ثيَم بلَيَن ئةو ثوولآنة لة كويَن؟ كىَ سووديان ليَوةردةطرىَ؟ يان ض كةسانيَك ليَى بىَ بةهرةن؟ (سةرلةنوىَ دةست دةكاتةوة بة خويَندنةوةى رؤذنامة) " ذمارةيكى كةمتر لة 500 كةس،بةريَذةى دوو هةزار مليارد دؤلآر سامانى بازرطانييان هةية". ئايا ئةو كةسانة لة خةلَكانى تر شةرافةتمةندترن؟ كار و ئةركيان لة كةسانى تر زؤرتر و دذوارترة؟ ئايا ئةو كةسانة لةو دايكةى كة لة سةرماى زستاندا سةرثةرشتى سيَ مندالَ دةكات و تواناى دابينكردنى هةزينةى طةرم كردنى سةرثةناكةى نيية، بايةخيان بؤ كؤمةلَطة زؤرترة؟ مةطةر 150 سالَ لةمةوبةر نةموت سةرمايةداري لة ئاستيَكى عةزيم دا ثةرة بة سةروةت و سامان دةدات بةلآم كةسانيَكى كةم دةبنة خاوةنى ئةو سةروت و سامانة؟ (لة رؤذنامةكة دا دةخويَنيَتةوة) " بةهؤى تيَكةلَ بوونى زؤر ناوةندى عةزيمى مالَى وةك " كيميكالَ" بانك و بانكى " ضيس منهاتان"، دوازدة هةزار كريَكار كارةكانيان لةدةست دةدةن... و نرخى سةهام بةرز دةبيَتةوة". كةضى ئيَستاش دةلَيَن ئةنديَشةكانى من مردووة!. ئايا شيَعرى " طوندى ضؤلَكراو" بةرهةمى " ئؤليويية طلد ئيسميت" تان خويَندؤتةوة؟

  (شيَعرةكة دةخويَنيَتةوة) " ولآت لة بارودؤخيَكى زؤر خراث دا بةسةر دةبات و بةدةست كؤمةلَيَك ثةتا و نةخؤشى جؤراوجؤر و مةترسيدارةوة دةنالَيَنيَت، لةمةرِ ئةوةى كة سةروةت و سامانةكان كةلَةكة دةكريَن و مرؤظةكان دةرِزيَن" بةلَيَ، دةرِزيَن. ئةمة ريَك ئةو شتةية كة ئةمرِؤ سةرلةبةيانى كاتيَك بة كؤلآنةكانى شارةكةتان دا تيَثةرِ دةبووم بة ضاوى خؤم بينيم. ئةو مالآنةى كة دةرِزيَن، ئةو قوتابخانانةى كة دةرِزيَن و سةرةنجام ئةو مرؤظانةى كة دةرِزيَن. بةلآم من لة كاتى ثياسة كردن دا كةميَك ئةولاتر لةثرِ ديتم كة هةرلة دةوروبةرى خؤم ثياوى واى  ليَية بةئاشكرا دةولَةمةند و ثرِ و ثؤشتةن و هةنديَك ذن كة بالآثؤشى خةز لةبةرا و بة زيَرِ و ئالَتوون خؤيان رازاندبؤوة. لةثرِ دةنطى ئاذيرم بيست. ئايا، كردةوةيةكى توندوتيذى لةو طةرِةكة روويدابوو؟ ئايا جةنايةتيَك روويدابوو؟ يان ئايا كةسيَك ويستوويةتى بةشيَك لة بةرهةمى ناخاليسى " ميللى" بة شيَوةيةكى ناياسايي لة كةسانيَك كة لة ريَطاى ياساييةوة بةتالآنيان بردووة، هةلَبطريَت؟

  ئاة،شتة سةرسورِ هيَنةرةكانى بازارِ! بوونةوةرة مرؤظيةكان ديَنة رِيزى كالاكانةوة و طيانيان دةضيَتة ذيَر كؤنترِؤلَى كالاى ثلة يةك واتا ثوولَةوة. (طلؤثةكة دةكووذيَتةوة و هةلَدةبيَتةوة. ماركس سةرى بةرز دةكاتةوة و لةسةرةخؤ بة تماشاضيَكان دةلَيَت) كؤمسيؤن ئةم قسانةى ثيَ خؤش نيية!

  (هةنديَك بة ئارامى بيرةورييةك دةطيَرِيَتةوة) لة ئاثارتمانة ضكؤلةكةى " سؤهؤ" جيَنى سةرقالَى طةرم كردنةوةى سووث و يارِةلَماسى كولآندن بوو. نانى طةرمى نانةواخانةكةى سةرى كوضة كة لةطةلَمان زؤر دؤست بوو، لةسةر ميَزةكة بوو. لة دةورى ميَزةكة كؤدةبووينةوة بؤ نان خواردن و دةستمان دةكرد بة قسة و باس سةبارةت بة رووداوكانى رؤذ – خةبات بؤ ئازاد كردنى ئيرلةند، دوايين شةرِيَكى كة لةئارادا بوو، نةفامى ريَبةرةكان، ئوثوزسيؤنيَكى سياسى كة بيَجطة لة هات و هاوار هيضى ترى لةدةست نةدةهات، ترسنؤكى طؤظار و رؤذنامةكان و ... بة برِواى من بارودؤخةكة ئيَستا لةطةلَ رابردوو جياوازى هةية، وا نيية؟

  دواى نان خواردن، سةر ميَزةكةمان خاويَن دةكردةوة و من سةرقالَى كاركردن دةبووم. جطةرةيةك و ليوانيَك ئابجؤ لةبةر دةستدا. لةبةر ئةوةى من هةتا كاتذميَر 3 تا 4ى سةرلة بةيانى كارم دةكرد. كتيَبةكانم لةلايةك بةسةر يةكدا كةلَةكة ببوون و راثؤرتةكانى ثارِلمانيش لةلايةكى تر. جيَنى لةوبةرى ميَزةكةوة دادنيشت و نووسراوةكانى منى ثاكنويس دةكرد، دةست و خةتى من ئةوةندة ناخؤش بوو كة ئةو دةبوو هةر وشةيةك دووجار بنووسيَتةوة. ئايا كار هةية لةوة قارةمانانةتر؟

  جارجار قةيرانيَك ثيَش   دةهات. هةلَبةت نةك قةيرانى جيهانى، بةلَكوو يةكيَك لة كتيَبةكانم ليَ ون دةبوو. رؤذيَكيان هةرضى طةرِام كتيَبةكةى " ريكاردؤ"م نةدؤزييةوة.

  لة جيَنيم ثرسى:

  -ريكاردؤكةى من كوا؟

  -مةبةستت ئوسوولى ئابوورى سياسيية؟

   رةنطة ثيَى وابووبيَت كة من هيض كاريَكم بةو كتيَبة نةماوة و لة طرةويدا داناوة. ئةمجارةيان ئيتر تةواو هيَمنى خؤمم لةدةستدا.

  -ريكاردؤكةى من ! تؤ ريكاردؤكةى منت لة طرةوى قةرز دا داناوة؟  

  -لةسةرةخؤبة! مةطةر حةوتووى رابردوو ئةنطوستيلة يادطاريةكةى دايكم مان لة طرةو دانةنا؟

  هةلَبةت ئةو راستى دةكرد (هةناسةيةك هةلَدةكيَشىَ) هةموو شتيَك لة طرةودا دانةنرا. بة تايبةت يادطاريةكانى بنةمالَةى جيَنى. كاتيك ئيتر هيض شتيَك نةدةما جلةكانى خؤمان لة طرةو دادةنا. من زستانيَكم بةبىَ بالَتة بردةسةر، ئةويش زستانى لةندةن. جاريَكيان لة كؤلآنيَكةوة دةرؤيشتم، كاتيَك لاقةكانم بة تةواوى سرِبوون ئةو جار زانيم كة ثيَلآوم لةثيَدا نيية و بةثاى ثةتى بة ناو بةفرةكاندا دةرؤم، ئةوانمان رؤذيَك ثيَشتر لة طرةودا دانابوو. كاتيَك كة " كاثيتالَ" دةرضوو، جيَذنمان طرت. بةلآم ئينطلس دةبوو كةميَك ثارةى بة ئيَمة بداية بؤ ئةوةى ئةو قاث و كةوضك و سفرة و خاولى و شتانةى كة لةبرى قةرز دامان نابوون وةربطرينةوة. ئينطلس... كةسيَكى ثاك و بيَطةرد بوو. وشةيةكى تر ثةيدا نابىَ. ئةو كاتةى كة ئاو و طازى مالَةكةمان دةبرِا و مالَةكةمان دةبووة تاريكة سةلات و ئيتر ورةمان بة تةواوى تيَك دةرووخا، ئينطلس ثارةكةى بؤ ثةرداخت دةكردين. باوكى لة " مةنضستيَر" كارخانةى هةبوو... بةلَىَ... (بةبزيةكةوة) ئةوا سةرمايةداريية كة ئيَمةى رزطار كرد. بةلآم ئينطلس هةميشةش ئاطادارى ثيَويستييةكانى ئيَمة نةبوو. لةكاتيَك دا ئيَمة ثارةى كرِينى حؤراكمان نةبوو، جارى وابوو ئةو ضةندين سةندوق شةرابى بؤ  دةناردين! جاريَكيان بؤ جيَذنى كريسمةس ثارةمان نةبوو كاجى ثيَ بكرِين. ئينطلس بةشةش بترى شامثانييةوة وةذوور كةوت. ناضار وتمان دةى با وابزانين كة لةدةورى كاحيَك دانيشتووين و دةستمان كرد بةخواردنةوةى شامثانى و خويَندنى ئاوازى كريسمةس (ماركس بة زمانى ئالَمانى ئاوازى دةخويَند) " كاجى كريسمةس...

  دةزانم دؤستانى شؤرشطيَرِى من بيريان لةضى دةكردةوة: ماركسى بيَ خودا و كاجى كريسمةس!

  راستة كة من مةزهةبم وةك ئةفسوونى كؤمةلآنى خةلَك زانيوة، بةلآم هيض كةس سةرنجى نةداوةتة تةواوى ئةو ثاراطرِافةى كة ئةو رستةيةى تيَدا هاتووة (كتيَبيَك هةلَدةطريَت و دةيخويَنيَتةوة) " مةزهةب ئاة و نالَةى جةماوةرى ستةم ليَكراوة، دلَى دنيايةكى بىَ دلَ و رؤحى بارودؤخيَكى بىَ رؤحة. ئةمةية ئةفسوونى كؤمةلآنى خةلَك". (سةرى تةكان دةدات) من ئةمة بةهؤى كوان و دمةلَةكانمةوة دةرك دةكةم، بةلآم مةطةر دنيا بؤخؤى كوان و دمةلَى زؤر ترسناكى نيية دةرطايان كردووة؟

  هةميشة بير لة جيَنى دةكةمةوة (هةنديَك رادةوةستيَت. ضاوى هةلَدةطلَؤفىَ) ضؤن بارطة و بنةكانى كؤ دةكردةوة و لةطةلَ دوو كضةكةمان،" جيَنيشةن و لؤرا" بةرةو لةندةن لة دةرياى مانش تيَثةرِ بوو، دواتر ضؤن سىَ جار ئاثارتمانة هةذارانة و سارد و سرِةكةمان دا لة شةقامى " دينستريت" مندالَي بوو. ضؤن بيَشكةى مندالآنى بةست. ضؤن هةولَي دا جيَطاكةيان بؤ طةرم بكات و سةرةنجام بة ضاوى خؤي بينى كة ضؤن يةك لة دواى يةك مردن...

  "طيدؤ ئيَستا ثيَي نةطرتبوو...و "فرانضسكا تةمةنى يةك سالَة بوو... ناضار بووم سيَ ليرةى ئيستيرلينط بؤ تابوتةكةى قةرز بكةم... بةلآم "موش" هةرضةند هةشت سالَ ذيا بةلآم هةر لةسةرةتاوة جؤريَكى ليَ دةهات. سةر ءاسايي بوو، كةضى هيض كام لة ئةندامةكانى ترى لةشى طةشةى نةكرد. ئةو شةوةى كة مرد هةموومان لة دةورى ئةو هةتا بةيانى لةسةر زةوى خةوتين.

  كاتيَك "ئةلة ئانور" لةدايك بوو، دةترساين. بةلآم بضكؤلةيةكى سةرسةخت بوو. دلَمان بةوة خؤش بوو كة دوو خوشكى طةورةتر لة خؤى هةية. ئةوانيش بة سةختى لة مردن رزطاريان ببوو. "جينى شةن" لة ثاريس لة دايك بوو. ثاريس بؤ عاشقةكان بةهةشتة، بةلآم نةك بؤ مندالَةكان. رةنطة ثيَوةندى بة حالَ و هةواى شارةكةوة هةبيَت. لؤرا دووهةمين مندالَى ئيَمة بوو. لة بروكسيَل هاتة دنياوة. نابيَت هيض كةس لة بروكسيَل بيَتة دنياوة.

  لة لةندةن ثوولَ و مالَمان نةبوو، بةلآم رؤذانى يةك شةممة دةرِؤيشتين بؤثيك نيك. ماوةى كاتذميَر و نينؤك ثياسةمان دةكرد. من وجيَنى و مندالَةكان و "لةنشن (ئؤة، لةوبارةيةوة قسةتان بؤ دةكةم) "لةنشن" هةميشة عادةتى وابوو كة "روتى" جؤريَك خؤراكى طؤشتى طويَرةكة دروست بكات. ضاييمان هةبوو، جؤريَك نان كة لة كشميش و شتى تر دروست دةكرا، ثةنير و ئابجؤ. "ئةلةئانور" لة هةموويان ضكؤلةتر بوو بةلآم ئابجؤى دةخواردةوة.

  ثولَمان نةبوو بةلآم مندالَةكان ثيَويستيان بة طةشت و طوزار بوو. جاريَكى ئةوانم بة ثارةى كريَ مالَةكة نارد بؤ فةرِانسة بؤ كةنار ئوقيانووسى ئةتلَةس. جاريَكيش لةبةر ئةوةى كضةكان زؤر هؤطرى مؤسيقا بوون، بة ثوولَى خةرجى مالَى ثيانؤيةكم بؤ كرِين. مةسةلة ئةوة نيية كة باوكيَك يةكيَك لة مندالَةكانى لةوانى تر خؤشتر بويَت. بةلآم "ئةلةئانور"! جاريَكيان بةجيَينم ووت: "ئةلةئانور" مندالَيَكى سةير و سةمةرةية "جيَنى لةولآم دا ووتى: مةطةر ضاوةوانى ئةوة بويت كة مندالَةكانى كارل ماركس مندالَيَكى ئاسايي بن؟.

  "ئةلةئانور" لة هةموويان ضكؤلةتر بوو و لة هةمووشيان طةشاوةتر. بيهيَننة بةرضاوى خؤتان شؤرِشطيَريَكى تةمةنى ثتر لة هةشت سالَ نةبيَت. سالَي 1863 تةمةنى ئةوةندة بوو. لة هةستان لة دذى دةسةلآتى روسى راثةرِيوة. "تووسى" (بة هؤي ئةوةيكة ثيَيان ووت "تووسى") نامةيةكى نووسى بؤ ئينطلس دةربارةى "ئةم هاو خةباتة ضكؤلة لةهةستانيانة". لة تةمةنى نؤ سالَي دا نامةيةكى نووسى بؤ ئامريكا روو لة "ثرزيديَنت لينكلن" تا بؤ سةرؤك كؤمارى روون بكاتةوة كة ضؤن دةتوانيَ لة شةرِ لةطةلَ ويلايةتةكانى ناو يةكيَتى سةركةوتن بةدةست بيَنىَ.

  سةرةرِاى ئةمانة جطةرةشى دةكيَشا هةروةك ضؤن شةرابيشى دةخواردةوة، بةلآم بة هةمووى ئةمانةوة مندالَيَك ثتر نةبوو. جارى وابوو بووكةلَةكةى بة جل و بةرط دادةثؤشى... لة حالَيَكدا بؤخؤى شةرابى دةنؤشى ! لة تةمةنى دة سالَيدا لةطةلَ من شةترةنجى دةكرد و ليَ بردنةوةشى كاريَكى ئاسان نةبوو. لة تةمةنى ثانزة سالَيدا هةلآوهةنطامةيةكي لة دذي ئةو ياسايةى كة هةرضةشنة ضالاكييةكى لة رؤذةكانى يةكشةممة دا قةدةغة دةكرد، وةرِيَخست. بةمجؤرة " مةراسمى شةوانى يةكشةممة بة قازانجى جةماوةر"ى لة سالَؤنى سيَنت مارتين سازدا و داواى لة مووزيك ذةنةكان كرد هةتا بيَن و ئاميَرةكانى "هةندل"، " موزارةت" و " بيَتهوون" بذةنن. سالَؤنةكة ثرِبوو لة جةماوةر. دووهةزار كةس. ناياسايي بوو بةلآم هيض كةسيان دةستبةسةر نةكرد. ئةم ئةزموونة لةبةرضاو بطرن. ئةطةر دةتانهةوىَ ياسا ثيَشيَل بكةن، ئةمكارة بة دوو هةزار كةس و بة موزارةت ئةنجام بدةن.

من بةثيَى عادةتى هةميشةيي خؤم بة دةنطيَكى بةرز " شكسثير و ئةشيل و دانتة"م بؤ ئةو و خوشكةكانى دةخويَندةوة –  كة ئةو زؤر حةزى لةم كارة بوو. وةتاغةكةى مووزةى تايبةتى شكسثير بوو. " رؤمئؤ ذؤليَتى" بةتةواوى لةبةر بوو. وة هةميشةش ئيسرارى دةكرد كة من ئةم شيَعرانةى " رؤمئؤ" لة كاتيَك دا كة بؤيةكةم جار ضاوى بة ذؤليَت دةكةوىَ ضةندين جار لةسةريةك بخويَنمةوة:

  " ئةستيَرةكان لة حاند طةشى روخساريدا شةرمةندة بوون

وةك ضؤن ضرا لةئاست رووناكى  هةتاو  شةرمةسار بوو  

تيشكى نيطاى ضاوى لةئاسمانةوة وةها دنياى رووناك دةكرد

كة بالَندةكان بةخةيالَى ئةوةى ئيتر شةو طةيشتؤتة كؤتايي

ئاوازى شادييان دةضرِى".