|
" كارل ماركس و طةرِانةوةي ئةو"
( شانؤنامةى ميَذوويةك لة يةك ثةردة دا)
نووسينى: هووارد زين
( Howard zinn )
وةرطيَرِانى لة فارسيييةوة: كةريم ئةمانى
بةشي دووهةم و كؤتايي:
تةحةمول كردنى تووسى بة هيض جؤريَك كاريَكى ئاسان نةبوو. دةزانن
ضةندة مايةى نيطةرانية كاتيَك دةبينى كضةكةت كؤمةلَيَك خالَى لاواز
لة بةلَطة هيَنانةوةكانى تؤدا دةبينيَت؟ سةبارةت بة نووسراوةكانم
كيَشة و مشتومرِم لةطةلَدا دةكات! بؤ نموونة: نووسراوةكةم لة بارةى
"يةهود"ةوة، دةركى ئةوة دةكةم كة تيَطةيشتن ليَى كاريَكى ساكار
نية. بةلآم "ئةلةئانوور" خويَندييةوة و خيَرا ئيرادى لةوة طرت كة
بؤضى يةهوديةكانت وةك نويَنةرى سةرمايةداران لة قةلَةم داوة؟ ئةوان
كةسانيَكن كة بة ظايرؤسى كاسبكارى و هةلَثةهةلَث موبتةلان.
هةولَم دةدا بؤى روون بكةمةوة كة من يةهوديةكانم وةك نموونة و
هيَماى هيض شتيَك لة قةلَةم نةداوة. تةنيا ئةوانم وةك نموونةيةكى
بةرضاو ئاماذة ثيَكردووة. بة جيَطاى ولآمدانةوة، ئةستيَرةيةكى
داودى لة سينطى داو وتى من يةهوديم. من دةمتوانى ض كاردانةوةيةكم
ببيَت؟ كاتيَك شانم هةلَتةكاند وتى: "ئةمة حةرةكةتيَكى تةواو
يةهوديانةية". ئاخ كة دةيتوانى ضةندة ثرِ ئازار بيَت! تووسى
دةيزانى كة باوكم ئايينى خؤى بؤ مةسيحيةت طؤرِيبوو. ضونكة يةهودى
بوون لة ئالَمان كاريَكى زؤر ئاسان نيية... ئايا هيض شويَنيَك هةية
كة تيَيدا مةسيحى بوون كاريَكى دذوار نةبيَت؟ باوكم منى لة تةمةنى
هةشت سالَيدا بة ئاوى ثيرؤز شؤردبوو. ئةم مةسةلةية بؤ "ئةلة
ئانوور" جيَطاى ثرسيار بوو، ثيَى وتم "موور" ضاوليَبكة ( بنةمالَةى
منى بةم جؤرة ناودةبرد لةبةرئةوةى رةنطى ثيَستى بةدةنم رةش بوو) من
دةزانم كة تؤيان بة ئاوى ثيرؤز شؤردووة بةلآم وابزانم ثيَشتر
خةتةنة كراوى، وا نيية؟" ئةم كضة بةرِاستى بآ حةيا بوو!
لةو كاتانةدا تةحةمول كردنى بةرِاستى سةخت بوو. ثيَتان سةير
نةبيَت. لة ثالَ ئةستيَرةى داودى سةليبيشى بة خؤيدا هةلَواسيبوو،
هةلَبةت نةك لةمةرِ ئةوةيكة زؤر شيفتةى مةسيحيةت بيَت، بةلَكوو
هؤطر و شيفتةى ئيرلةند و شؤرِشى ئةو لة دذى ئينطلستان بوو. لة
"ليزى برؤنز" خؤشةويستةكةى ئينطلس زانيارى زؤرى لةبارةى خةباتى
خةلَكى ئيرلةند بةدةست دةهيَنا. "ليزى" كريَكارى بةشى رستن و ضنين
بوو كة سةوادى خويَندنةوة و نووسينى نةبوو. ئينطلس دةيتوانى بة نؤ
زمانى زيندووى دنيا قسة بكات. رةنطة ثيَتان وابيَت كة بؤ ئةم دوو
كةسة كاريَكى دذوار بووة كة بةيةكةوة طفتوطؤيةكيان ببيَت، بةلآم
ئةوان يةكتريان زؤر خؤش دةويست. ليزى لة بةرذةوةندى قةزييةى
ئيرلةند دا خةباتى دةكرد و كاتيَك تووسى سةردانى دةكرد هةردووكيان
لةسةر زةوى دادةنيشتن، شةرابيان دةنؤشى و ئاوازى ئيرلةنديان دةضرِى
هةتا ئةو كاتةى خةو دةيبردنةوة.
شةويَكى خؤفناك بوو، ئةو شةوةى كة دةولَةتى ئينطليس دوو لاوى
ئيرلةندى دروست لة طةرِةكى ئيَمة واتا طةرِةكى "سؤهؤ" و لةناو
جةماوةريَكى مةست و سةرخؤش دا كة ضةثلَةيان ليَدةدا لة سيَدارة
دا... بةلَىَ هةر ئةو ئينطلسيية زةريف و لةتيفانة و بةو ضايى و لة
داردانانةيان لة بةرضاوى خةلَك! بيستوومة كة ئيَوة ئيتر هيض كةس
لةدار نادةن تةنيا بةوة قةناعةت دةكةن كة ئةوان خةفة بكةن يان بة
وةشاندنى دةرزى ذةهراوى لة دةمارةكانيان بيانكوذن يان لة كارةبايان
دةدةن هةتا سةرةنجام دةمرن. ئةمة طةليَك ثيَشكةوتوانةترة. بةلَىَ،
ئةوان دوو لاوى ئيرلةندييان كة دةيانهةويست ولآتةكةيان لة كؤت و
بةندى ئينطلستان ئازاد بكةن لة سيَدارةدا. "ئةلة ئانوور" هةتا
ماوةيةكى زؤر هةر شيوةنى دةكرد.
من ثيَم دةوت تووسى، ئةتؤ نابيَت هةر لة ئيَستةوة بير و زيَهنت
بة كارةساتةكانى ئةم دنيايةوة سةرقالَ بكةيت. ضونكة تةمةنت زياتر
لة ثانزة سالَ نيية. بةلآم ئةو لة ولآم دا دةيوت: ريَك هةر بةو
دةليلةى كة ئيتر نة سيزدة سالَة و تةنانةت نة ضاردةسالَةشم،
بةلَكوو من تةمةنم ثانزةسالَة".
راستة تةمةنى ثانزة سالَ بوو و بة هةر بيانوويةك عاشقى ئةو لاوة
شةنط و شؤخانة دةبوو كة هاتووضؤى ئاثارتمانةكةى ئيَمةيان دةكرد.
دةتوانم لةم بابةتة ليستيَكى دوور و دريَذ تؤمار بكةم. ئةلة ئانوور
ئةوةندةى كة لة سياسةت دا وشيار و زيرةك بوو، لة بوارى عيشق و
خؤشةويستى دا فةقير حالَ و ساويلكة بوو. جاريَكيان سةخت عاشقي
يةكيَك لة قارةمانةكانى كؤمؤنى ثاريس بوو بة ناوى" ليساطارى" بةلآم
هةر باش بوو، لانيكةم ئةمةيان خةلَكى فةرِانسة بوو.
بةلآم خؤشةويستةكةى " جينشن " خةلَكى ئينطليس بوو. ئينطليسيةكان
هةر ريَك وةكو ثوخت و ثةزةكةيان وان. ثيَويستة شتيَكى لةوة زياتر
بلَيَم؟ " ثؤل لفارط "يش لةوىَ بوو. دةزطيرانةكةى لؤرا. دةربرَينى
هةست و سؤزةكةى سةبارةت بة لؤرا زؤر كاريَكي بىَ مانا بوو. لة بةر
ضاو هةموان دةستى لة ست و ساتى دةدا. وةك بلَيَى ئةمة كاريَكى زؤر
سروشتية لة دنيادا. " جنيفيَر "يش لايةنطرى ليَ دةكرد و دةيوت: ئةم
هةلَس و كةوتةى دةطةريَِتةوة بؤ ئةوةيكة خةلَكى دورطةى "
ئانتيَلة". دةزانى كة بنةمالَةكةى لة كوباوة رؤيشتوون بؤ فةرِانسة.
وةك ئةوةى كة بلَيَى تةواوى خةلَكى كوبا كاتيَك ثياسة دةكةن
دةستيان لة سةر سمت و ساتى كةسيَكى تر دادةنيَن!
( ئاخيَك هةلَدةكيَشىَ.) جيَنى بةردةوام هةولَى دةدا هيَورم
بكاتةوة. باشة، ئةو دةيتوانى من هيَور بكاتةوة بةلآم كوان و
دمةلَةكانم نا. (ناوضاوانى تيَك دةدةنىَ.) ئايا هيض كات كوان و
دمةلَتان هةبووة؟ هيض نةخؤشيَنك نفرةت ئةنطيَزتر لةوة نيية.
كوانةكان رؤذطارى منيان رةش كرد و هةنديَك ئينسانى طةوج و نةزانى
وا لىَ كردبوو كة هةموو شتيَك لةوةوة بزانن و بلَيَن " ئةوةيكة
ماركس ئةوةندة لة سةرمايةدارى توورِةية، هؤكارةكةى هةر ئةم كوان و
دمةلآنةن!." ئةوانة ضةند طةوجن! ئةي ضؤن دةتوانن خؤيان لة دةست ئةو
شؤرشطيَرانة دةرباز بكةن كة كوانيان نيية؟
هةلَبةت ئةوان بةردةوام شتيَك دةدؤزنةوة. ئةميان لةلايةن باوكيةوة
ليَدانى بةركةوتووة و ئةويان تا تةمةنى دةسالَى دايكى تةرِ و
وشكى كردؤتةوة و ئةوى تريان هيضكات فيَريان نةكردووة كة ضؤن دةست و
دةموو ضاوى خؤى بشوات.
هةمووشتيَك دةلَيَن جطة لة يةك شت ئةويش ئةوةيكة نيزامى
سةرمايةارى بة ثيَى سروشتى خؤى و بةثيَى ئةو زيانانةى كة بة رؤح و
رةوانى ئينسانةكانى دةطةيةنيَت، خؤى لة خؤى خولَقيَنةر و
هةلَطيرسيَنةرى شؤرِشة...
دةلَيَن سةرمايةدارى ئةمرِؤ لة سةرمايةدارى سةردةمى من ئينسانى
ترة. بةرِاستى؟
ضةند سالَ لةوة ثيَش لة رؤذنامةيةك دا نوسرابوو،
خاوةنكاران دةرطاى ناوةنديَكى بةرهةم هيَنةرى مريشكيان لة
كارلؤنياى باكور لة سةر كؤمةلَيَك كريَكارى ذن كة لةو ناوةندة دا
كاريان دةكرد داخست بؤ ئةوةى لةويَدا بميَننةوة و زياتر كار بكةن و
بؤ خؤيان قازانجيَكى زياتر بة دةست بيَنن. لة كارةساتيَكى ئاطر
كةوتنةوة دا 25 كريَكارى ذن كة لة شويَنى كارةكةيان دا مابوونةوة،
هةموويان سوتان و مردن.
لةوانةية كوانةكان ئاطرى رق و تورِةيى منيان بلَيَسةدارتر كردبيَت.
هةولَ بدةن تةنانةت ئةطةر كوان لة سمت و كلَؤتيشتان هات دابنيشن و
شت بنووسن.! باس لة دوكتؤر مةكةن. دوكتؤرةكان بة قةدةر من لة بارةى
كوانةكانةوة شت نازانن. زؤر كةمتر , لة مةرِ ئةوةى ئةمانة
كوانةكانى من بوون. (ثةيكيَكى ديكة ئاوجؤ بة سةرةوة دةنيَت)
نةم دةتوانى بخةوم تا كاتيَك نووسخةيةكى موعجزة ئاسام ديتةوة: ئاو.
هةروا بة ئاسانى. خاولييةكى بة ئاوى طةرم تةرِ كراو. جيَنى سات بة
سات خاولييةكةى دةطؤرِى. كاتيَك هاوارم بةرز دةبؤوة، ئةطةر نيوة
شةويش بواية، لة خةو هةلَدةستا و خاولييةكةى تةرِ دةكرد و ئارامى
دةكردمةوة... جار جاريش ئةطةر جيَنى لة مالَ نةبواية، "لنشن" ئةو
كارةى دةكرد.
( رادةوستىَ و بير دةكاتةوة) بةلَىَ، لنشن. بؤ خؤمان بوين و
ذيانيَكى هةذارانة لة سؤهؤ كة لة ثرِ دايكى جيَنى برِيار دةدات
لنشن بنيَريَت بؤ لاى ئيَمة تا لة حةواندنةوةى مندالَةكان دا
يارمةتيمان بدات. ئيَمة تةنانةت كةرةسةكانى مالَةوةشمان لة طرةو
نابوو، بةلآم بىَ خةبةر خزمةتكارمان بؤ ديَت. كاتيَك لة طةلَ
ئةشراف زادةيةك زةواج بكةيت هةرواى لىَ ديَت. بنةمالَةى ذنةكةت
ثولَ، كة زؤر ثيَويستت ثيَيةتى بؤت نانيَرن، دةضن جل و بةرطى حةرير
و بةساتى نوقرةيى سةر سفرة و خزماتكارت بؤ دةنيَرن . هةلَبةت ئةمة
كاريَكى زؤر خراث نيية. خزمةتكار دةتوانىَ جل و بةرطة حةريرةكان و
كةرةسةتةكانى سةر سفرةت بؤ ببات لة طرةوى دابنيَت و بة ثوولَةوة
بكةرِيَتةوة. كة لنشن زؤر جار ئةم كارةى دةكرد. بةلآم ئةو هيضكات
كلَفةت نةبوو. مندالَةكان زؤريان خؤش دةويست و جيَنى ميَهر و
ئةلاقةيةكى فراوانى ثيَى بوو. كاتيَك جيَنى نةخؤش بوو ، لنشن
ثةرستاريي لىَ دةكرد. هةلَبةت حزورى ئةو لة نيَوان من و جيَنى دا
دةورى دةطيَرا. لة بيرمة جاريَكيان جيَنى ثيَى وتم:
بةيانى بينيم ضاوت لة لنشن دةكرد.
ـــــ مةبةستت لة ضاو لىَ كردن ضية؟
ـــــ مةبةستم "ئةو جؤرة ضاوليَكردنةية كة ثياو لة ذنى دةكات".
ـــــ راستيةكةى ديسانةوةش تيَنةطةيشتم.
( بةخةمباريةوة سةرى تةكان دةدات ) ئةمة يةكيَك بوو لةو
طفتوطؤيانةى كة هيضكات نةيدةتوانى سةرنجاميَكى باشى ليَبكةويَتةوة.
هةل و مةرجةكة بةمجؤرة بوو، لة ئاثارتمانةكةى ئيَمة و لة "دين
ئستريت" و لةولاوةتريش بة ثانتايى لةندةنى طةورة ذيان رةوتى ئاسايى
خؤى دةثيَوا. شةقامةكانى لةندةن لة 1858 دا بيَننة بةرضاو:
ئةو دةستفرؤشة طةرِيدانةى كة بة دريَذايى ضوار وةرزى سالَ
دةيانةوىَ طيَزةرةكانيان بة ضةند ثؤنى بفرؤشن، ضةقؤ تيذ كةر و
عةنتةرةكةى، سؤزانيةكان، ضاوبةستةكان، ئةوانةى كارى سةير و
سةمةرةيان دةكرد و لة زاريانةوة ئاطريان دةردةهاويشت، دةنط و
هاوارى دةست فرؤشةكان، ئاميَرةكانى مؤسيقا، شةيثور ذنةكان، ويؤلؤن
ذةن و ئةو ئاواز خويَنة ئيسكاتلةندية دايم سوالَكةرةى كة طؤرانى
ئيرلةندى دةوتةوة. ئةمة بوو ئةو شتةى كة هةر كاتيَك لة مؤزةخانةى
بريتانياوة دةطةرِامةوة، لة ذيَر رؤشنايى طلؤثة طازيةكانى كة تازة
هةلَواسرابوون بة ضاو دةمبينى هةتا دةطةيشتمةوة دين ئستريت و ثيَم
دةناوة ناو قورِ و ضلَثاوى ئاوةرؤكان، لة حالَيَك دا كة بيرم لةو
هةولاَنة دةكردةوة كة لة ثيَناو سةنط فةرِش كردنى طةرِةكة
دةولَةمةندةكان ئةنجام دةدةران.
(هةناسةيةك هةلَدةكيَشىَ) بةلَىَ، لام واية رةسم ئةوةية كة كاتيَك
نووسةرى كاثيتالَ مةحكومييةتى نيزامى سةرمايةدارى ديَنيَتة سةر
كاغةز، دةبىَ بؤ خؤى لة قورِ و ضلَثاو و ثيسايى دا نوقم ببيَت.
كاتيَك من لة دةست قورِ و ضلَثاوى شةقام و كؤلآنةكان سكالآم بةرز
دةبؤوة، جيَنى بة هيض جؤريَك بة رووى خؤش و دلَسؤزييةوة هةلَس و
كةتى نةدةكرد. دةى وت: ئةمة ريَك هةر ئةو شتةية كة كاتيَك كاثيتالَ
دةخويَنمةوة هةستى ثيَدةكةم! ئةو بةردةوام راستةقينةترين رةخنةطرى
من بوو. دلَ رةق. يان دةكرىَ بلَيَين دروستكار. بةلآم ئايا هيض
شتيَك هةية بتوانيَت بةقةدةر رةخنةطريَكى دروستكار سوكايةتيت ثىَ
بكات؟
كتيَب ببوو بة بةلآى طيانى. بةلَىَ. كاثيتالَ (كتيَبةكة بة دةستةوة
دةطريَت) ئةو لةوة دةترسا كة هةر لة سةرتاوة، بةو شرؤظة و شى
كردنةوةيةى كة لة كالا، ئةرزشى مةسرةف و ئةرزشى دان و سان
(طؤرِينةوة) كردبووم، خةلَك حةوسةلةى بةسةر بضيَت. ئةو دةيوت
كتيَبةكةى لة رادةبةدةر دوور و دريَذة و زؤر ضؤتة ناو
وردةكارييةكانةوة. ئةو ليَكدانةوةى "دذوار و طرانى" لةم بارةوة
بةكار دةهيَنا. بيرى لىَ بكةنةوة!
ئةو وةبيرى دةهيَنامةوة كاتيَك كتيَبةكةمان بة ديارى دا بة
هاوريَيةكمان واتا ثيتر فؤكس، سةنديكاليست، وتبووى " وا هةست دةكةم
دةلَيَى كةسيَكم كة فيليَكيان بة ديارى ثيَداوة." لة راستى دا بؤ
جيَنى حوكمى فيليَكى هةبوو. تيَدةكؤشام بؤى روون بكةمةوة كة ئةمة
شتيَكى جياوازترة لة مانيفيَستى كؤمؤنيست كة بة طشتى رووى لة هةموو
كةسيَك بوو وة ئةوةيكة ئةمة تةنيا ليَكدانةوةيةكة.
ــــ با ليَكدانةوة بيَت. زؤر باشة. دةبىَ هاوار بكات " ديوةزمةيةك
بة سةر سةرى ئورثادا دةسورِيَتةوة، ديَوةزمةى كؤمؤنيسم! " ئاوا
دةضيَتة دلَى خويَنةرةوة. ديَوةزمةيةك بة سةر سةرى ئورثادا
دةسورِيَتةوة!" دواتر يةكةمين وشة و رستةكانى كاثيتالَى بؤ
دةخويَندمةوة، هةلَبةت ديارة بؤ ئةوةيكة من بوروذيَنيَت. (
كتيَبةكة لة سةر ميَزةكة هةلَدةطريَت و دةخويَنيَتةوة) سةروةتى ئةو
كؤمةلَطايانةى كة تيَياندا وةبةرهيَنانى سةرمايةدارى زالَة، لة
شكلَى كؤطايةكى عةزيمى كالا ديَتة بةرضاو.
جيَنى دةيوت ئةمة خويَنةر دةكاتة خةو.
من لة ئيَوة دةثرسم: ئايا بةراستى تا ئةو رادةية خويَنةر ماندوو
دةكات؟ (بير دةكاتةوة.) رةنطة هةنديَكيش وابيَت. دةمويست قسةكانى
جيَنى قةبوولَ بكةم . بةلآم ئةو ولآمى دةدايةوة و دةيوت: شتيَكى
ئةوتؤى كة تةنيا ئينسان ماندوو بكات وجوودى نيية.
بةهةلَةدا نةضن، جيَنى بةراستى كاثيتالَي زؤر بةوردى ليَك
دةدايةوة. ئةم كتيَبة نيشانى دةدا كة سةرهةلَدانى نيزامى
سةرمايةدارى لة قؤناغيَكى ميَذويى دا، رةوتيَكى ثيَويست بووة كة
دةبوو هيَزة وةبةرهيَنةرةكان لة ئاستيَكى عةزيم دا طةشة ثيَبدات و
بة شيَوةيةكى كةم ويَنة لة ئاستى جيهاندا سةروةت زياد بكات. و
سةرةنجام ئةوةيكة ضؤن بة ثيَى سروشتى خؤى، نةيتوانيوة هيض كاريَكى
ديكة بكات جطة لةوةيكة سةرةوةت بةجؤريَك دابةش بكات كة مرؤظايةتى
لةناو ببات، واتا نةتةنيا كريَكار، بةلَكوو تةنانةت سةرمايةداريش.
و هةروةها ضؤن هةر بة ثيَى سروشتى خؤى طؤرِ بؤ خؤى هةلَبكةنيَت و
ريَطا بؤ سيستميَكى ئينسانى تر هةموار بكات.
بةلآم جيَنى بةردةوام دةيثرسى:
ئايا بةردةنطةكانمان قسةكانى ئيَمة تيَدةطةن؟
رؤذيَكيان تةنانةت وتى:
دةزانى بؤضى سانسؤرِضييةكان ئيزنى ضاث كردنى ئةم كتيَبةيان داوة؟
ضوونكة بؤ خؤيان هيضى لىَ تيَنةطةيشتوون و دلَنيايش بوون لةوةيكة
هيض كةسيَكيش ليَى تيَناطات.
من ثيَم وت كة طؤظار و بلآوكراوةكان، هةلَسةنطاندن و ليَكؤلَينةوةى
باشيان لة سةر نووسيووة، بةلآم ئةو وتى: زؤربةى رِةخنة و
هةلَسانطاندنةكان لة لايةن ئينطلسةوة نووسراون.
لة ولآم دا وتم ئةوةيكة تؤ ئةوةندة رةخنة لة كارةكانم دةطرى
لةوانةية لةمةرِ ئةوة بيَت كة لة ذيانت دا لة طةلَ من هةست بة
خؤشبةختى ناكةيت.
ـــــ ئةو وتى: واى لة دةست ئيَوة ثياوةكان، ئيَوة ناتوانن لةوة
تيَبطةن كة كارةكانتان شايةنى رةخنة لىَ طرتنن، بةلآم ئةمة بة
مةسةلةيةكى شةخسى نيسبةت دةدةن. بةلَىَ، موور، من ئيَحساساتى
تايبةت بة خؤمم هةية بةلآم ئةمة شتيَكى جياوازة.
ئيَحساساتى تايبةت بة خؤى... جيَنى لةو سةردةمةدا قؤناغيَكى دذوارى
تيَثةرِ دةكرد كة لام واية تاوان لة منةوة بوو. بةلآم نةمدةزانى
نيطةرانيةكانى ضؤن برِةويَنمةوة. دةبآ ئةوة بزانن كة كاتيَك ئيَمة
هؤطرى يةكتر بووين من تةمةنم 17 سالآن و ئةويش 19 سالآن بوو. جوانى
و شةنط و شؤخيةكةى بآ ئةندازة بوو، ثرضيَكى شةرابى و ضاو رةش.
نازانم بؤضى بنةمالَةكةى لةطةلَ من ميَهرةبان بوون. ئةوان
بنةمالَةيةكى ناو بة دةرةوة و ئةشراف زادة بوون. ئاغاواتةكان
بةردةوام هؤطريةكى تايبةتي بة رووناكبيران لة خؤيان نيشان دةدةن.
لةطةلَ باوكى جيَنى زؤر جار سةبارةت بة فةلسةفةى يونان قسة و
باسمان دةكرد. من تيَزى دوكتؤرايةكم لة بارةى "ديَموكريت و
هيراكليت"ةوة نووسيبوو. و تازة لةوة تيَطةيشتبووم كة فيلسوفةكان تا
ئيَستا كاريان لةسةر تةفسير و ليَكدانةوةى جيهان كردووة، لة حالَيك
دا ئيَستا باس لةسةر طؤرِينى ئةوة!
كاتيَك لة ئالَمان دةركرام جيَنى لةطةلَ من هات بؤ ثاريس و لةوىَ
ذيانى هاوسةريَتيمان ثيَكهيَنا و " جنى شيَن" و " لؤرا" لةدايك
بوون. لة ثاريس هةستمان بة خؤشبةختى دةكرد. ذيانيَكى هةذارانةمان
بةسةر دةبرد و دؤست و هاورِيَكانمان لة قاوةخانةكان بةسةر
دةكردةوة. ئةوانيش ذيانيَكى هةذارانةيان بوو. هةموومان لة دةورى
يةك كؤببووينةوة! باكؤنين، تةنومةند و ئانارشيستى شثرِيَو. ئينطلسي
بآ خودا و زانا، هاينة شاعيرى خؤثاريَز. ئاهان و ئيشتيَرنيَر كة بة
هيض جؤريَك لة طةرِةكةكةدا جيَ نةدةكةوت و ثرِؤدؤن كة دةيوت:
"خاوةنداريَتى واتا دزي" بةلآم بةردةوام بة دواى بةشى خؤيةوة بوو!
هةذار بوون لة ثاريس شتيَكة و لة لةندةن شتيَكى ديكة. هةر دوو
مندالَةكانمان لةطةلَ خؤمان بردبوو بؤ لةندةن و دواتر هيَندةى
ثيَنةضوو سةر لةنوىِ دووطيان بوو. جارى وابوو هةستم دةكرد سةركؤنةم
دةكات لةوةى كة ئيَمة ناضارين مندالَةكانمان لةم ئاثارتمانة سارد و
شيَدارةدا طةورة بكةين كة بةردةوام يةكيان نةخؤش بوو. جيَنى
دووضارى نةخؤشى "هاولَة" يان "سووك سووكة" ببوو. ضاك بؤوة بةلآم
ئاسةوارةكةى لةسةر روخسارى بةجىَ مابوو. هةولَم دةدا ثيَى بلَيَم
كة ئةو ئيَستاش هةر جوان و زةريفة بةلآم ئةوةندةى بةس نةبوو.
حةزم دةكرد توانيباتان جيَنى بناسن. كاريَك كة ئةو بؤ منى كرد
طةليَك ثرِ بايةخ و بىَ ويَنة بوو. جطة لةوةش، ئةو، ئةو واقعيةتةى
قةبوولَ كردبوو كة من هيضكات ناتوانم وةكو كةسانى تر كاريَكم
هةبىَ. جاريَكيان بة كردةوة تاقيم كردةوة. نامةيةكم بؤ ئيدارةى
ريَطاى ئاسن نووسى و داوام ليَكردن تا وةك، كارمةنديَكى سةر دةفتةر
كاريَكم ثيَ بدةن، ئةوان بةمجؤرة ولآميان دامةوة: " دوكتؤر ماركس،
داواكارى ئيَوة بؤ كار كردن لةم دامةزاوةية، جيَطاى شانازى
ئيَمةية. بةلآم لةو رووةوة كة ئيَمة بؤ ئةم كارة كةسى خةت خؤشمان
ثيَويستة، بةداخةوةين لةوةيكة ناضارين داوكاريةكةتان رةد
بكةينةوة." ( شانيَك تةكان دةدات. )
جيَنى باوةرِى بة ئيدةكانى من هةبوو، بةلآم ئةو شتةى كة بؤخؤى بة
غرورى ئاكادميكي ناوى ليَ دةبرد تةحةمول نةدةكرد.
بةردةوام ثيَى دةوتم: جةنابى دوكتؤر بطةريَوة سةر زةوى.
ئةو دةيويست من بيرؤكةي ئةرزشي زيَدةبايى بة جؤريَك شى بكةمةوة
كة كريَكاران ليَى تيَبطةن و منيش ثيَم دةوت:
هيض كةس ناتوانيَت ليَى تيَبطات مةطةر ئةوةيكة ثيَشتر بيرؤكةى
ئةرزشى كارى دةرك كردبيَت و ئةوةيكة هيَزى كار كالايةكى تايبةتية
كة ئةرزشةكةى بة وةسيلةى هةزينةى دابين كردنى بذيو ديارى دةكريَت و
بؤخؤى لة هةمان حالَدا سةرضاوةى ئةرزشى سةرجةم كالاكانى ديكةية،
ئةرزشيَك كة بانتر لة ئةرزشى هيَزى كارة.
لةو كاتةدا سةرى تةكان دةدا.
ـــــ نا، وانابيَت. تؤ دةتةوىَ بلَيَى "خاونكار تةنيا لانيكةمى
هةقدةستت ثيَدةدات، لةو ئاستةدا كة بتوانيَت ثيَى بذى و كار بكةيت،
بةلآم بؤخؤى لة بةهرةى كارةكةتان ثتر لةوةيكة بة تؤى دةدات بة دةست
دةهيَنىَ و بةمجؤرةية كة ئةو تا ديَت دةولَةمةندتر دةبيَ و تؤش
بةردةوام بة هةذارى دةميَنيتةوة."
باشة. با واى دابنيَين كة لة ميَذووى مرؤظايةتى دا ثتر لة سةد
كةس نةبن كة لةم تيَئؤريةى من لة بارةى ئةرزشى زيَدةبايى
تيَطةيشتبيـَتـن ( توورِة دةبيَت.) بةلآم خؤ لة راست و درووستيةكةى
دا هيض طومانيَك نيية! حةوتوويةك لةمةوبةر بوو كة راثؤرتيَكى
وةزارةتى كارى ئامريكام خويَندةوة. هةموو شتيَكى باس كردووة.
كريَكارةكانى ئيَوة كالاى هةرضى زياتر بةرهةم دةهيَنين و
هةقدةستيَكى هةرضى كةمتر وةرطرن. نةتيجة؟ ريَك ئةو شتةى كة من
ثيَشبينيم كردبوو.
واتا لةمةوبةدوا، يةك لة سةدى ئةو ئامريكاييانةى كة لة هةموو كةس
دةولَةمةندترن ضل لة سةدى سةروةتى ولآتيان لةبةر دةست داية. ئةم
بارودؤخة لة ولآتيَك دا لة ئاراداية كة هيَماى بةرجةستةى دنياى
سةرمايةداريية: ولآتيَك كة نة تةنيا دانيشتوانةكةى خؤى تالآن
دةكات، بةلَكوو سةروةتى بةشةكانى ترى جيهانيش هةلَدةلووشيَت...
جيَنى بةردةوام هةولَى دةدا ئةو ئةنديَشانةى كة خؤى لة خؤيدا
ئالَؤزن سادة بكاتةوة. ئةو منى بةوة تؤمةتبار دةكرد كة بةر لة هةر
شتيَك يةك دانشمةندم و دواتريش يةك شؤرِشطيَرِ. دةيوت خويَنةرة
رووناكبيرةكانت فةرامؤش بكة. رووى قسةت لة كريَكاران بيَت. ئةو منى
بة كةسيَكى مةغروور و بآ تةحةمول تؤمةتبار دةكرد.
بؤضى رووى رةخنةكانت لة شؤرِشطيَرِةكانى ديكة توند و تيذ ترة تا
لة بورذوازى؟
بؤ نموونة: ثرؤدؤن. ئةم بةشةرة نةيدةفامى كة دةبآ مةمنونى
سةرمايةدارى بين لةمةرِ ئةوةيكة سةنعةتى طةورةى ثةرة ثيَداوة، ئةو
سةنعةتانةى كة ئةمرِؤ ئيَمة دةبآ كؤنترِؤلَ كردني ئةوان بة دةستةوة
بطرين. ثرؤدؤن ثيَى وابوو دةبآ بطةرِيَينةوة بؤ كؤمةلَطايةكى
سادةتر. كاتيَك كتيَبةكةى "فةلسةفةى هةذارى" نووسى، من بة نووسينى
كتيَبى "هةذارى فةلسةفة" ولآمم دايةوة. بة باوةرِم ئةمة كاريَكى
زيرةكانة بوو، بةلآم قةزاوةتى جيَنى ئةوة بوو كة ئةم كارة جؤريَك
سووكايةتى ثيَكردنة. ( ئاخيَك هةلَدةكيَشىَ.) لام واية جيَنى
ئينسانيَكى خؤش سروشت بوو، طةليَك باشتر لةوةيكة من بووم.
ئةو هانى دةدام بؤ ئةوةى دةستى دةستى نةكةم و لة كاروبارى
كريَكارانى لةندةن دا راستةوخؤ دةخالةت بكةم. كاتيَك كة بانطهيشت
كرابووم تا لة يةكةم جةلةسةى ئةنترناسيؤنالى يةكةم دا سوخةنرِانى
بكةم هاورِيَيةتى كردم. ثاييزى 1864 بوو. دوو هةزار كةس لة "سميَنت
مارتين هال" كؤببونةوة. ( بةرةو ثيَشةوة هةنطاو دةنيَت. باوةشى
دةكاتةوة. وةك ئةوةى كة لة بةرامبةر جةماوةريَكى زؤر دا راوةستا
بيَت و بةوثةرِى تواناييةوة قسة دةكات.)
ـــــ كريَكارانى تةواوى ولآتةكان دةبيَت لة دذى سياسةتة
دةرةكيةكان كة جينايةتكارانةن يةك بطرن، ئةو سياسةتانةى كة
ثيَشداوةرية ميلليةكان دةكةنة طةثجارِى دةستى خؤيان و لة
شةرِةكاندا خويَنى مرؤظةكان و سةروةت و سامانى جيهان بةفيرِؤ
دةدةن. ئيَمة دةبىَ بة بىَ لةبةر ضاو طرتنى سنورة نيَونةتةوةييةكان
يةك بطرين تا ياساى سادةى ئةخلاق و عةدالَةت لة كاروبارى
نيَونةتةوةيى دا زالَ بكةين. كريَكارانى جيهان يةك طرن! ( ثشوويةك
دةدات)
جيَنى قسةكانى زؤر ثىَ خؤش بوو... ( ثةيكيَك ئاوجؤ دةخواتةوة.)
ئةو سةرةرِاى برِانى ئاو و طاز، كاروبارى مالَةوةى رادةثةرِاند و
هيض كاتيَكيش مةسةلةى رزطارى ذنانى فةرامؤش نةدةكرد. دةيوت ضالاكى
و بزووتنةوةى ذنان بة هؤى قةتيس مانةوة لة مالَدا و ثينة و ثةرِؤى
طؤرةوى و كارى ضيَشت ليَنان طةليَك زيانى ثيَطةيشتووة. لةم رووةوة
نةى دةويست لة مالَةوة بميَنيَتةوة.
ئةو منى بةوة تؤمةتبار دةكرد كة لة تيَئوريدا لايةنطرى رزطارى
ذنانم، بةلآم بةكردةوة، بةطشتى لة مةسةلةى ئةوان غافلَم. دةيوت: تؤ
و ئينطلس لة بارةى دوو رةطةزى ذن و ثياوةوة شت دةنووسن بةلآم
بةكردةوة ئةو شتة زؤر لة بةرضاو ناطرن و بةدةربةست نين.
باشة.من لةم بابةتةوة رايةكى ئةوتؤم نيية.
ئةو زؤر سةميمانة لة خةباتى ئيرلةند لةطةلَ ئينطلستان ثشتيوانى
كرد. كاتيَك مةلةكةى ويكتؤريا رايطةياند: " ئةم ئيرلةنديانة
خةلَكانيَكى نفرةت ئةنطيَزن و خالَيَكى هاوبةشيان لةطةلَ نةتةوة
ثيَشكةوتووةكان نيية." جيَنى لة نامةيةك دا بؤ رؤذنامةكانى
ئينطلستان نووسى: ئينطلستان خةباتكارانى ئيرلةندى كة خوازيارى هيض
شتيَكى ديكة جطة لة ئازادى نين لة سيَدارة دةدات. ئايا ئينطلستان
نةتةوةيةكى ثيَشكةوتووة؟"
من و جيَنى عاشق و ديَوانةى يةكتر بووين. نازانم ضؤن ئةمةتان
تيَبطةيةنم؟ بةلآم كات و ساتيَكى طةليَك دذوارمان لة لةندةن بةسةر
برد. عيشق ثايدارى دةكرد. بةلآم دواى قؤناغيَك باردؤخةكة طؤرِا.
نازانم بؤضى؟ جيَنى دةيوت هؤكارةكةى ئةوةية كة ضيتر خاوةنى ئةو
جوانى و شؤخ و شةنطية نيية كة منى بؤ لاى ئةو ثةلكيَش دةكرد. ئةم
خالَة منى طةليَك تورِة دةكرد. دةيوت هؤكارةكةى دةطةريَتةوة بؤ "
لنشن " كة ئةمة منى زؤر زياتر تورِة دةكرد. بةو حالَةشةوة ديوت هؤى
تورِةبوونةكةت ئةوةية كة ئةمة حةقيقةتى هةية و ئةمةيان ئيتر لةوانة
بوو دةهريم بكات.( هةناسةيةك هةلَدةكيَشىَ. قوميَك ئاو دةخواتةوة.
ضاويَك لة رؤذنامةكة دةكات و لاضةرِةيةك هةلَدةطرىَ) دةلَيَن
بةتيَك رووخانى شؤرِةوى كؤمؤنيسم مردووة. ئةم نةفامانة ئايا لة
واتاى كؤمؤنيسم تيَدةطةن ؟ ئايا ئةمان ثيَيان واية ئةو نيزامةى كة
لة سةرةوةى ئةو، نةزانيَكى وةحشى قةرارى طرتووة و كةسانيَك كة لة
سةردةمى شؤرِشدا هاوخةباتى ئةو بوون قةتلَ و عام دةكات كؤمؤنيستة؟
ئةمانة ضةند نةفامن!
هةنديَك رؤذنامة نووس و سياسةت وانيش ئةم ئيديعا ثرِ و ثووضانة
سةريةك دةنيَن! هيض مةعلوم نية خويَندنةكةيان ضى بووة؟ ئايا هيضكات
" مانيفيَستيان" خويَندؤتةوة كة من و ئينطلس نووسيمان كاتيَك ئةو
تةمةنى 27 سالَ و منيش تةمةنم 30 سالَ بوو؟
( كتيَبيَك لةسةر ميَزةكة هةلَدةطريَت و دةيخويَنيَتةوة ) بة
جيَطاى كؤمةلَطةى كؤنى بورذوازيى بةو ضينايةتى بوون و جياوازية
ضينايةتيةى، كؤمةلَطةيةكى ئةنجومةنى ( جظاتى ) لة كةسةكان ثيَك
ديَت كة لةودا " طةشةى ئازادانةى هةر تاكيَك مةرجى طةشةى ئازادانةى
هةموانة". طويَتان ليَمة؟ ئةنجومةنى! ئايا ئامانجى كؤمؤنيسم دةرك
دةكةن، ئازادى تاك! كةهةر كةس بتوانيَت ببيَتة بوونةوةريَكى
ئينسانى و ليَواوليَوؤ لة رةحم و هةستى هاودةردى. ئايا بير لةوة
دةكةنةوة كةسيَك كة ئيديعا دةكات كؤمؤنيستة بةلآم بةكردةوة كارى
طانطستيَرةكان دةكات دةركيَكى زؤر كةمى لة كؤمؤنيسم هةية؟ كوشتنى
هةر كةسيَكى كة لةطةلَ تؤدا هاورِا نيية ــــ ئايا مومكينة شتيَكى
ئةوتؤ ئةو كؤمؤنيستة بيَت كة هةموو ذيانم لة ثيَناويى دا بةخت كرد؟
ئةو ديَوةى كة تةواوى دةسةلآتى لة روسية طرتة دةستى خؤى و ئةوةى لة
دةستى هات دريَغى نةكرد بؤ ئةوةى ئةنديَشةكانى من وةك دةمار
طرذييةكى مةزهةبى تةعبير و تةفسير بكات ــــ ، كاتيَك كة
هاولآتيانى خؤى دةناردة بةر جوخةي ئيَعدام، ئايا ئيزنى ئةوةيان
ثيَدان تا نامةكةى من كة لة " نيؤيؤرك تايمز" دا نووسيبووم
بخويَننةوة كة لةودا وتبووم سزاى ئيَعدام لة هيض كؤمةلَطةيةكى
ثيَشكةوتوو دا ثاساو هةلَناطريَت؟ ( زؤر بة تورِةييةوة ) لة
سوسياليزم قةبوولَ ناكريَت كة هةلَة و خةتاكانى سةرمايةدارى دووثات
بكاتةوة.
ليَرة لة ئامريكا زيندانةكان ثرِن لة زيندانى. ئةمانة كيَن؟
هةذارةكان. هةنديَك لةوان تاوانى توندوتيذييان ئةنجام داوة، تاوانى
خؤفناك.
بةلآم ئةوانة زؤربةيان دزن، جةردةن، خراثكارن، وردة فرؤشى مةوادى
موخةدرن. ئةوان هةموويان باوةرِيان بة كارى ئازاد و بازارِى ئازاد
هةية و كاريَك دةكةن كة سةرمايةدارةكان دةيكةن بةلآم لة ئاستيَكى
ضكؤلةتر دا.
( كتيَبيَكى ديكة هةلَدةطرىَ ). ئايا دةزانن من و ئينطلس لة
بارةى زيندانةكانةوة ضيمان نووسيوة؟ بة جيَطاى سزادانى كةسةكان بة
هؤى تاوانةكانيانةوة، دةبىَ ئةو هةل و مةرجة كؤمةلآيةتية بنةبرِ
بكريَت كة دةبيَتة هؤكارى سةرهةلَدانى جورم و جينايةت و بؤ هةر
تاكيَك دةبآ تةواوى ئةو ثيَداويستيانةى كة بؤ طةشة و بةرةوثيَش
ضوونى ذيانى لة كؤمةلَطةدا ثيَويستة فةراهةم بكريَت.
راستة كة ئيَمة باسمان لة ديكتاتؤرى "ثرؤلتاريا" كردووة، بةلآم
نةك لة ديكتاتؤرى حيزب، نة ديكتاتؤرى كؤميتةى ناوةندى، يان
ديكتاتؤرى تاكيَك. نةخيَر. ئيَمة باسمان لة ديكتاتؤرى كاتى ضينى
كريَكار كردووة. كؤمةلآنى خةلَك دةتوانن راستةوخؤ لة دةسةلآتدا
بةشدار بن و بة شيَوةيةك كة لة بةرذةوةندى هةموان داية حكومةت
بةرِيَوة ببةن تا ئةو كاتةى كة دةولَةت خؤى لة خؤيدا كةلَكى
ناميَنىَ و بةرة بةرة لة ناو دةضيَت. هةلَبةت باكؤنين هاورِا
نةبوو. ئةو دةيوت هةر دةولَةتيَك، تةنانةت دةولَةتيَكى كريَكاريش
ئةطةر خاونى ئةرتةش و ثؤليس و زيندان بيَت، دةولَةتيَكى سةرةرِؤ و
ستةمطةر دةبىَ. ئةو حةزى دةكرد مشتومرِم لةطةلَ بكات.
لة بابةت ئةوةوة هيض شتيَكتان بيستووة؟ باكؤنينى ئانارشيست؟
ئةطةر نووسةريَك كةسايةتيةكى ئةوتؤى خولَقاندبا ثيَيان دةوت واقيع
طةرا نيية. ئةوةيكة بلَيَين من و باكؤنين ليَك طةيشتنمان نةبوو،
تةنيا ليَكدانةوةيةكى نييةت ثاكانةية.
ضاوليَبكةن، ئةو لة بارةى من و ئينطلس ئةو كاتةى كة لة برِوكسيَل
سةرقالَى نووسينى مانيفيَست بووين ضى دةوت. ( بةلَطةنامةيةك لةسةر
ميَزةكة هةلَدةطريَت و دةيخويَنيَتةوة ) "ماركس و ئينطلس، بة
تايبةت ماركس، لةو بورذوايانةن كة هيض ريفؤرميَك تيَياندا ثيَك
نايةت." ئيَمة بورذوا نةطؤرِةكان! بىَ طومان هةموان لةضاو باكؤنين
بورذوا بوون ضونكة ئةو بةردةوام وةك ورض دةذيا. ئةطةر تؤش وةك ورض
ذيانت بةسةر نةبردبا، ئةطةر سةر ثةنايةكت بؤخؤت ببواية، ئةطةر
ثيانؤيةك لة وةتاغةكةت دا ببواية و حةزت لة نانى طةرم و شةرِاب
بكرداية، تؤش بورذوا دةبوويت.
طومان لةوةدا نيية كة من بويَرى و ئازايةتى ئةوم قةبوولَ بوو.
ئةو زيندانى كرابوو، دوور خرابؤوة بؤ سيبيرى. لةوىَ رايكرد و هةموو
جيهانى نابووة ذيَر ثيَى تا لة هةموو شويَنيَك شؤرِش وةرِىَ بخات.
ئةو بة شويَن كؤمةلَطةيةكى ئانارشيستيةوة بوو، بةلآم ئةو
ئانارشيسمةى كة ئةو دةيويست تةنيا توانيبووى لة ميَشكى خؤى دا
جيَطيرى بكات. ئةو هةولَى دا لة بؤلؤنيا (ئيتالَيا) شؤرِش بةرثا
بكات و هيَندةى نةمابوو بة حةوت تيرةكةى خؤى بكوذيَت. شؤرِشةكانى
ئةو لة هةموو شويَنيَك شكستيان دةهيَنا، بةلآم ئةو وةك ئةو عاشقانة
دةضوو كة هةر شكستيَك لة ثيَناو عةشقةكةى دا ثتر هانى دةدا سوور
بيَت لةسةر ريَبازةكةى.
ئايا تا ئيَستا ويَنةى باكؤنينتان بينيوة؟ غوليَك. كةللة سةريَكى
كةضةلَ كة بةردةوام بة قذة سةريَكى دةستكردى رةنط خؤلَةميَشى
دايدةثؤشى. ريشيَكى زؤر، تورِة و مرِومؤض، بة هؤى بةد خؤراكى ناو
زيندان نةخؤشيةكى طرتبوو ددانى لة دةم دا نةمابوو. وا دةهاتة بةر
ضاو كة ئةو نةك لةم دنياية، بةلَكوو لةو دنيايةدا دةذيا كة بؤخؤى
بيرى ليَ دةكردةوة.
ثارة بةلاى ئةوةوة هيض بايةخيَكى نةبوو. كاتيَك كة بووى لةناو ئةم
و ئةودا دابةشى دةكرد، كاتيَكيش نةيبواية قةرزى دةكرد بةبىَ ئةوةى
هيضكات بيهةويَت بيداتةوة. مالَى خؤى نةبوو، يان بة واتايةكى ديكة
هةموو دنيا مالَى ئةو بوو. كاتيَك دةضوو بؤ مالَى هةركام لة
هاورِيَكانى، دةيوت وا من هاتم لةكوىَ بخةوم؟ خواردن ضيمان هةية؟
بةكورتى ثاش تاويَك خؤى لة خانةخويَكة بة خاوةن مالَتر دةزانى!
شةويَكيان هات بوَ سوَهوَ. ئيَمة سةرقالَي شيَو خواردن بووين.
وةك باشةوالَة خؤيكرد بة ذووريَدا. زةحمةتي تةقولباب بؤضي بة خؤي
بدات. عادةتي وابوو بةردةوام كاتي نان خواردني شةو وةذوور دةكةوت.
غافلَطير ببووين، وامان دةزاني لة ئيتالياية. هةركات هةوالَي
ئةومان ثيَدةطةيشت لة ولآتيَكي دوور دةست سةرقالَي وةرِيَخستني
شؤرِش بوو.
هيَندةي نةمابوو دةرطاكة لة طريَذةنة ببات. خؤيكرد بة ذووريَدا.
بةو دةمووثلة بيَ ددانةيةوة دةستيكرد بة ثيَكةنين و وتي: " سلآو
هاورِيَيان".
دواتر بة بيَ ئةوةي ماتلَ بيَت فةرمووي بكةن، هاتة سةر ميَزةكة و
دةستيكرد بة خواردني سوسيس و ثلة طؤشتي طةورة طةورة و ثاشان ضووة
طيان ثةنير و تيَكردني "كؤنياك" طيَلاس لةسةر طيَلاس. ثيَم وت:
مةزةي شةرِابةكة بضيَذة زؤرمان هةية، بةلآم "كؤنياك" زؤر طرانة.
قوميَكي لة شةرابةكة خواردةوة، دواتر خيَرا تفي كردةوة و وتي:
ضةندة بيَ تامة. بؤ ئةوةيكة بتوانين باشتر بير بكةينةوة دةبيَ
كؤنياك بنؤشين. دواتر وةك هةميشة دةستيكرد بة جةفةنط و طالَتةجارِي
و ئةمر و نةهي كردن و هات و هاوار و هاندان. من زؤر توورِة ببووم.
جيَني وتي: ميخائيل بةسيكة ماندووت كردين. بةلآم ئةو لة ولآم دا
قاقا ثيَكةني و دريَذةى ثيَدا.
ميَشكي ميخائيل ثرِ بوو لة ثرِوثووضي ئانارشيستي، رؤمانتيسم و
وتة بيَ ناوةرؤكةكاني ئؤتؤثيك. من دةمويست ئةو لة ئةنترناسيؤنالَ
دةربكةم، بةلآم جيَني دةيوت ئةمة كاريَكي نةشياو و نةفامانةية،
بؤضي دةبيَ هةر طروثيَكي شؤرِشطيَرِ كة ريَذةي ئةندامةكاني لة شةش
كةس تيَثةرِ بوو، هةرِةشةي دةركردن لة كةسيَكيان بكات؟
ضونكة ثؤليس لة تةواوي ولآتة ئوروثاييةكان بة شويَن باكؤنين دا
دةطةرِا. ئةو شكلَ و قيافةي خؤي بة سةد جؤر دةطؤرِي. كاتيَك هات بؤ
سةرداني من لة لةندةن شكلَ و قيافةي كشيشيَكي بةخؤي طرتبوو. لة
راستيدا هةروةك كشيشيَكيش بيري دةكردةوة. قيافةيةكي قةشمةري هةبوو!
" باري" ماوةي يةك حةوتوو لةلاي ئيَمة مايةوة. شةويَكيان تا
درةنطانيَك نةخةوتين و خواردمانةوة و بة يةكةوة شةرِ و مةعرةكةمان
دةكرد و سةر لة نويَ دةستمان دةكردةوة بة خواردنةوة تا ئةو
جيَطايةي كة هيضكام لة ئيَمة ئيتر تواناي ريَطة رؤيشتنمان نةما.
لةراستيدا من لة كاتي يةكيَك لة ئامؤذطاريةكاني دا خةوم ليَكةوت.
ئةو زؤري ئةملاوئةولا ثيَكردبووم تا لة خةو هةستم و طويَ لة
ثاشماوةي قسةكاني بطرم.
زستاني ثرَشكؤي 1871 بوو، ئةوكاتةي كة كؤمؤن لة ثاريس دةسةلآتي
بة دةستةوة طرتبوو... بةلَيَ، كؤمؤني ثاريس. باكؤنين جووت ثيَ
ثةرِيبووة ناوجةرطةي ئةو شؤرِشةوة. فةرِانسةوةييةكان ئةويان زؤر
باش ناسيبوو. ئةوان مةتةلَؤكيَكي تايبةت بة خؤيان هةبوو كة دةيانوت
" رؤذي يةكةمي شؤرِش باكؤنين طةنجيَكة. رؤذي دووهةم دةبيَ لةثيَي
بخةين."
ئايا ئةو سةردةمة شكؤدارةي ميَذووي مرؤظايةتي واتا كؤمؤني ثاريس
دةناسن؟ ئةمة لة داستانيَكي نةفامانةوة دةست ثيَدةكات. مةبةستم
داستاني ناثلئؤني سيَهةمة. بةلَىَ هةمان برازاى بوناثارت. ئةو زؤر
جةفةنطى و قسة خؤش بوو. كةسيَكى روو خؤش كة دةيويست دلَى ئةم و ئةو
بةقسةى خؤش و ثيَكةنين بةدةست بيَنىَ. لةحالَيَك دا شازدة مليؤن
وةرزيَر لةناو كةويَلَ و ئةشكةوتة دةستكردةكان لة هةل و مةرجيَكى
كؤلَةمةرطى دا دةذيان و مندالَةكانيان لةبرسانا دةمردن، بةلآم
لةمةرِ ئةوةيكة ثارلمانى هةروا ثاراستبوو وة جةماوةريش دةنطيان
دةدا، هةموو وايان دادةنا كة طؤيا ديَموكراسى بةرقةرارة...
هةلَةيةك كة لة هةموو شويَنيَك رةواجي هةية.
ناثلئؤنى سيَهةم دةيويست ناو ناوبانط بؤ خؤى بةدةست بيَنىَ. ئةوة
بوو كة هيَرشى كردة ئةر ئةرتةشى بيسمارك. ض هةلَةيةكى طةورة. زوو
شكستى هيَناو بة شويَن ئةودا سةربازة سةركةوتووةكانى ئالَمان رذانة
ناو ثاريسةوة و لةطةلَ شتيَكى طةليَك كوشةندةتر لة ضةك بةرةورِوو
بوونةوة. بيَدةنطى. ئةوان لةطةلَ ثةيكةرةكانى ثاريس كة لة
قوماشيَكي رِةش ثيَضرابوون بةرةورِوو بونةوة و لةطةولَ
خؤرِاطرييةكى عةزيم، ناديار و بىَ دةنط. هةر بؤية تةنيا كاريَكى كة
لة دةستيان هات كرديان. بةذيَر تاقى نوسرةت دا ريَذة ضوون و بة
ثةلة ثرِوزة طةرِانةوة بؤ ولآتةكةى خؤيان.
نيزامى ثيَشووى فةرِانسة واتة نيزامى كؤمارى سةرلةنوىَ
دامةزرايةوة. ليَبرالَةكانيش بة ثيَى ليَكدانةوةى خؤيان طةرِانةوة.
ئةوان زاتيان نةكرد بيَنة ناو ثاريسةوة. ئةوان زؤر دةترسان ضوونكة
ئالَمانيةكان رؤيشتبوون و ثاريس بةدةست كريَكاران، ذنانى خزمةتكار،
كارمةندانى دةفتةر، روناكبيران و لةيةك كةلام دا بةدةست
شارؤمةندانى ضةكدارةوة بوو. كؤمةلآنى خةلَكى ثاريس دةولَةتيان ثيَك
نةهيَنا بوو، بةلَكوو شتيَكى زؤر شكؤدارتر، شتيَكى كة هةموو
دةولَةتةكان ليَى دةترسن، واتا، يةك كؤمؤن، دةسةلآتيَكي ثيَكهاتوو
لة هيَزى كؤمةلآنى خةلَكيان ثيَكهيَنابوو.
كؤمؤنى ثاريس ئةوة بوو.
خةلَك بة شةو و رؤذ، لة هةموو شويَنيَكى شار لة دةستة و طروثى سىَ
كةس و ضواركةسى دا لة دةورى يةكتر كؤ دةبوونةوة و بةيةكةوة
برِياريان دةدا. لة حالَيَك كة ئةرتةشى فةرِانسة ثاريسي طةمارؤ
دابوو وة هةرِةشةى دةكرد كة هةردةم ئيمكانى هةية داطيرى بكات،
ثاريس بوو بة نموونةى يةكةمين شارى ئازادى جيهان. يةكةمين
مةلَبةندى ئازادى لة دنياى سةركوت و سةرةرؤيى دا.
من بؤ باكؤنينم شى دةكردةوة كة" تؤ دةتهةوىَ بزانى مةبةستى من لة
ديكتاتؤرى ثرؤلتاريا ضية؟ ضاو لة كؤمؤنى ثاريس بكة. واتاى
ديَموكراسى راستةقينة ئةمةية. نةك ديَموكراسيةكانى ئينطليسى و
ئامريكايى كة هةلَبذاردنةكانيان جطة لة طالَتةجارِ شتيَكى ديكة
نيية، جيَطايةك كة خةلَك بةم يان بةو ثاريَزةرةى نةزمى حاكم دةنط
دةدةن و هةر ثالَيَوراويَك سةربكةويَت، ئةوا تةنيا دةولَةمةند و
خاوةن سةرمايةكانن كة ريَبةرى و بةرِيَوة بردنى كار و بارى ولآت
بةدةستةوة دةطرىَ.
كؤمؤنى ثاريس ضةند مانطيَك زياترى نةخاياند، بةلآم يةكةمين
ثارلَمانى ياسادانةرى ميَذوو بوو كة نويَنةرايةتى هةذارةكانى
دةكرد. ياساكانى لة بةرذةوةندى ئةواندا داداريَذرا. كؤمؤن لة
قةرزةكانى ئةوان خؤش بوو، دانى كرىَ مالَةكانى وة دواخست، ئةو
ناوةندانةى كة ثارةى بة كةسةكان دةدا و كةل و ثةلى ذيانيانى لىَ بة
بارمتة وةردةطرتن ناضار كرد كة كةل و ثةلة زؤر ثيَويستةكان بداتةوة
بة خاوةنةكانيان. ئةندامانى كؤمؤن نةيانويست ثتر لة كريَكارةكان
هةقدةست وةربطرن. سةعات كارى نانةواخانةكانى كةم كردةوة و بيريان
لةوة دةكردةوة كة ضؤن تائةتريَك يان سالَؤنيَكى شانؤ وةرِىَ بخةن
كة هةموان بتوانن بة خؤرِايى كةلَى ليَوةربطرن.
"طؤستا و كوربة"، ويَنةكيَشي بةناوبانط كة تابلَؤكاني سةرنجي
تةواوي ئوروثاييةكاني بؤلاي خؤي راكيَشابوو، لة ريزي ثيَشةوةي
يةكيَتيةكاني هونةرمةنداندا بوون. ئةوان مووزةخانةكانيان سةرلةنويَ
كردةوة. كؤمسيؤنيَكيان بةمةبةستي فيَركردن و بارهيَناني ذنان بةرثا
كرد كة لة جؤري خؤيدا بيَ ويَنة بوو. بارهيَناني تايبةتي ذنان.
دوايين دةستكةوةتة زانستيةكانيان هيَناية خزمةت ئةم ثرِؤسةيةوة. بؤ
نموونة لة بالَؤنيَكي " مؤنؤلفي يةر" كةلَكيان وةرطرت تا بتوانن بة
ئاسماني ثاريس و دةور و بةريدا بسورِيَنةوة و تراكت و
نووسراوةطةليَك روو بة وةرزيَران بلآو بكةنةوة كة هةلَطرى
ثةياميَكي طةليَك سادة بوو. " ئيَمة خاوةني بةرذةوةندييةكي
هاوبةشين. ثةياميَك كة ثيَويستة ئاراستةي هةموو زةحمةتكيَشاني
جيهان بكريَت. كؤمؤن بة ئةركي خؤي زاني كة لة قوتابخانةكان مندالآن
وا بار بيَنن كة هاو نةوعةكاني خؤيان خؤش بويَ و ريَزيان ليَ بطرن.
من دوايين باسةكاني ئيَوةم لة بارةي فيَر كردن و بارهيَنان
خويَندؤتةوة. قسة و باسيَكي بيَ مانا و ثرِوثووضن! ئيَوة تةواوي
ئةو شتانةي كة بؤ طةيشتن بة سةركةوتن لة دنياي سةرمايةداري دا
ثيَويستة فيَري مندالَةكان دةكةن، بةلآم ئايا لاوةكان فيَري ئةوة
دةكةن كة لة ثيَناو عةدالَةت دا خةبات بكةن؟
كؤمؤناردةكان طرينطي ئةو خالَةيان دةرك كردبوو. ئةوان نةك هةر بة
قسة بةلَكوو بة كردار و ثرِاتيك دةرسيان دةوتةوة. ئةوان " طيوتةن"
ئةو ئامرازةي ئيستبداد و لةوانة ئيستبدادي شؤرِشطيَرِيةيان تيَك
شكاند. دواتر بة شالَطةردنيَكي سوور و لة حالَيَكدا كة ئالآيةكي
سووري طةورةيان بة دةستةوة طرتبوو وة بيناكانيش بة ئاوريشمي سوور
رازيَندرابوونةوة، لة دةوري كؤلَةكةي مةيداني واندؤم، هيَماي
دةسةلآتي نيزامي، كؤبوونةوة. كؤلَةكةيةكي عةزيم كة ثةيكةرةي
برِؤنزي ناثلئؤن بناثارتي لةسةر دامةزرابوو.
بة مةتة قولاثيَكيان لة ثةيكةرةكة رؤكرد، زنجيريَكيان ليَ بةست و
بة تةكانيَك كؤلَةكةكة كةوتة سةر زةوي و لةبةريةك ثرِش و بلآو بوو.
جةماوةر بةسةر ويَرانةي ثةيكةرةكة دا سةركةوتن. ئالآيةكي سوور بة
ثايةي ثةيكةرةكةوة هةلَواسرا. ثايةيةكي كة ئيتر بة تةنيا سةر بة
ولآتيَك نةبوو، بةلَكوو هي تةواوي مرؤظايةتي بوو. بة ذن و ثياوةوة
كاتيَك ئةو ديمةنةيان بيني فرميَسكي شادي لة ضاوياندا ثةنطي
خواردةوة.
بةلَيَ، بةمجؤرة بوو كؤمؤني ثاريس. شةقامةكان بةردةوام قةرةبالَغ
بوون و لة هةموو شويَنيَك باس و طفتوطؤ طةرم بوو. ئينسانةكان هةرضي
هةيانبوو بة يةكةوة بةشيان دةكرد. هةست بةوة دةكرا كة خةلَك ثتر لة
هةميشة شاد و ليَو بة بزةن. ميَهرةباني و سةفا و حاكم بوو.
شةقامةكان ئةمن و ئةمان بوون بة بيَ وجوودي هيض ثؤليسيَك.
بةلَيَ، ئةمة بوو سوسياليزم!
هةلَبةت نموونة و سةرمةشقيَكي ئةوتؤ شياوي تةحةمول كردن نةبوو،
نموونةيةكي وةك كؤمؤن، هةربؤية ئةرتةشي كؤماري رذاية ناو ثاريس و
دةستيكرد بة قةتلَي عام. بةرِيَوةبةراني كؤمؤنيان هيَناية "
ثرِلاشيَز" . ئةوانيان لة ثالَ ديواريَك دا ريز كرد و طوللة
بارانيان كردنن. بة طشتي سي هةزار كةس كوذران. كؤمؤنيان بة
شيَوةيةكي وةحشيانة لةطةلَ خاك يةكسان كرد، بةلآم كؤمؤن يةكيَك لة
شكؤدارترين دةستكةوتةكاني سةردةمي ئيَمة بوو... ( ثياسة دةكات و
ئاوجؤ دةنؤشيَ.)
من و باكؤنين بةردةوام دةمانخواردةوة و باس و دةمةقالَةمان
دةكرد. ثيَم وت:
ـــــ " ميخائيل، تؤ لة واتاي دةولَةتي كريَكاري هيض تيَناطةي.
ناكريَت رابردوو بة ئةفسووني تةنيا ساتيَكي ثرِ جؤش و خرؤش تيَثةرِ
بكريَت. دةبيَ بة لةبةرضاوطرتني ئاسةوارةكاني ثاشماوةي نةزمي كؤن،
كؤمةلَطايةكي نويَ بنياد بنيَين و ئةمةش ثيَويستي بة زةمةن هةية.
ـــ نا ، هةركة نةزمي كؤن نةميَنيَت كؤمةلآني خةلَك يان زؤر زوو
ئازادي تةواو بةدةست ديَنن، يان ئةوةيكة هيضكات ثيَي ناطةن.
ئيتر باسةكةمان طةيشتة جيَطايةكي باريك. من بة تةواوي سةبري خؤمم
لةدةست دابوو، وتم:
ــــ تؤ نةفامتر لةوةي كة تيَبطةي. كؤنياك كاري خؤي كردبوو، ئةويش
لةولآم دا وتي:
ــــ ماركس، تؤ هيض شتيَك ني جطة لة كةسيَكي لةخؤبايي و دايك
قةحبة، وةك هةميشة.
ئةوا تؤي كة هيض تيَناطةي. تؤ ثيَت واية كريَكاران بة ثيَي
تيئؤريةكاني تؤ شؤرِش دةكةن؟ تيئؤريةكاني تؤ بؤ ئةوان هيض
بايةخيَكي نيية. تورِةيي و بيَزاري ئةوان وردةوردة ثةرة دةستيَنيَ
و بةبيَ كؤمةكي بةناو زانستةكةي تؤ شؤرِش وةرِيَ دةخةن. ئةوان بة
شيَوةي خؤماك شؤرِشطيَرِ بوون لة رةط و ثيَستيان دا بووني هةية.
زؤر هةيةجاني بوو.
ــــ من تف دةكةم لة تيئؤريةكانت.
ئةمةي كة وت، ثرِ بة دةمي تفي كردة سةر عةرزي. عةجةب بةرازيَك!
ئيتر هيض حةد و سنووريَكي نةدةناسي. ليَي تورِة بووم و بة دةنطيَكي
بةرز ثيَم وت: تؤ بؤت هةية تف بكةيت لة تيئؤريةكاني من، بةلآم نةك
ضيَو فةرِشةكة، خيَرابة خاويَني كةوة.
ـــ وةرة. من بةردةوام وتوومة تؤ ديكتاتؤريَكي تةواو عةياري.
ـــ وة من بةردةوام وتوومة تؤ ئيَختةي. ( واتا كةسيَكي خةسيوي)
سوور هةلَطةرِا. ريَك وةكوو حةيوانيَكي بةرلة ميَذوو، ئاوقام
بوو. بؤخؤتان بيهيَننة بةرضاو، زؤر زل و زةبةلاح بوو. لة سةر زةوي
زؤرمان يةكتر هيَنا و برد، بةلآم زؤر لةوة سةرخؤشتر بووين كة
بتوانين زيان بة يةكتري بطةيةنين. هةنديَك دواتر هةردووكمان لة ثيَ
كةوتين. لة سةر عةرزي دريَذ بووين و هةناسة برِكيَمان ثيَكةوتبوو.
دواتر باكؤنين هةستا سةرثيَ و وةك كةرطةدةنيَكي كة لة ناو ضؤم سةر
دةربيَنيَ، لة ثةنجيَرةي ديوةكةوة دةستيكرد بة ميز هةلَداشتن!
دةمبيني بةلآم باوةرِم نةدةكرد.
ـــ ئةوة ضكاريَكي طةوجانةية تؤ دةيكةي، ميخائيل؟
ـــ ثيَت واية ضي دةكةم؟ خةريكم لة ثةنجيَرةكةتةوة ميز
هةلَدةديَرم.
ـــ بةراستي حالَت تيَكدام، ميخائيل.
ـــ من ميز دةكةم بةسةر لةندةن دا. ميز دةكةم بة سةرتاثاي
ئيمثراتؤري ئينطليس دا.
ـــ نا، تؤ خةريكي ميز دةكةية سةر ثيادةريَيةكةي بةر مالَي
خؤمان.
ولآمي نةداوة. زنجيري شةرِوالَةكةي داخستةوة و لةسةر عةرزي خؤي
دريَذ كرد و دةستيكرد بة ثرخةثرخ. منيش دوابةدواي ئةو خؤم دريَذ
كرد و خيَرا خةوم ليَكةوت. جيَني كاتي خؤرهةلآتي بةياني لةخةو
هةلَدةستيَ و ئيَمة لةو حالَة دا
دةبينيَ. ( رادةوةستيَ و قوميَك ئاوجؤ دةخواتةوة.)
نا نةياندةتواني بهيَلَن كؤمؤن هةروا دريَذة بة ذياني خؤي بدات.
كؤمؤن مةترسيدار بوو . ئةطةري ئةوة هةبوو كة كؤمؤن ببيَتة سةرمةشق
بؤ هةموو شويَنةكاني ديكةي جيهان. هةر بؤية، خةلَتاني خويَنيان
كرد. ئةم شتة هةرئيَستاش روو دةدات. مةطةر وانيية؟ هةركات لة هةر
شويَنيَكي جيهان نةزمي كؤن تيَك برِوخيَت و خةلَك بةدةر لة هةر
ضةشنة ئيدئؤلؤذييةك و تةنيا بؤ ئةوةيكة لةدذي دؤخي سةردةمي خؤيان
راثةرِن و شيَوازيَكي نويَ لة ذيان تةجرةبة بكةن، بارودؤخةكة هةر
ئةمةية.
ئةوان شتيَكى ئةوتؤيان ثآ تةحةمول ناكريَت، هةر بؤية زؤر زوو
دةست بةكار دةبن ــ بؤ خؤتان دةزانن مةبةستم لة "ئةوان" ض
كةسانيَكة ــــ جار جار بة نهيَنى و حيلةطةرانة، زؤر جاريش
راشكاوانة و بةوثةرِى توندوتيذى بةرةنطارى هةر حةرةكةتيَكى لةو
ضةشنة دةبنةوة.
( رؤذنامةيةك دةخويَنيَتةوة.) سةرةرِاى هةمووى ئةمانة ئيَستاش
دةلَيَن "سةرمايةدارى سةركةوتنى بة دةست هيَناوة". سةركةوتنى بة
دةست هيَناوة؟! لة كام بواردا؟ لةوةدا سةركةوتوو بووة كة بازارِى
سةهمةكان تا تةشقى ئاسمان بةرزبوونةتةوة و خاوةن بةشةكان ثتر لة
هةميشة دةولَةمةندتر بوون؟ ئايا لة كاتيَك دا كة يةك لةسةر ضوارى
مندالآنى ئامريكا بة دةست هةذاريةوة دةناليََنن، ئيَستاش دةكريَت
باس لة سةركةوتوو بوونى سةرمايةدارى بكريَت؟ ئايا كاتيَك ضل هةزار
مندالَيان بةر لةوةى كة تةمةنيان بطاتة يةكسالَ دةمرن، بةمجؤرةش
هةر سةركةوتووة؟
(رؤذنامةيةك دةخويَنيَتةوة.) لة "نيؤيؤرك، سةد هةزار كةس هةر لة
تاريك و روونى بةيانيةوة بؤ بة دةست هيَنانى كاريَك ريز دةبةستن،
لة حالَيَك دا كة تةنيا بؤ دة هةزار كةسيان كار دةست دةكةوىَ. "ئةو
نةوةد و هةشت هةزار كةسةى ديكة كة كاريان دةست ناكةويَت ضييان
بةسةر ديَت؟ ئايا بؤ ئةمانةية زيندانى زؤرتر دروست دةكةن؟ بةلَىَ،
سةرمايةدارى سةركةوتنى بةدةست هيَناوة، بةلآم لة بةرامبةر ض كةسيَك
دا؟ لة تةكنةلؤذيا دا موعجيزةتان لة دةست هاتووة. ئينسانتان
رةوانةى ئاسمان كردووة، بةلآم ئايا ئةو كةسانةى كة لةسةر زةوى
رةهاتان كردوون ضييان بةسةر ديَت؟ ئةوان بؤضى ئةوةندة ترساون؟
بؤضى روو دةكةنة مادة سرِ كةرةكان و مةسرةفى ئةلكهول؟ بؤضى بة
تةواوى ديَوانة دةبن و دةبنة قاتلَ و ئينسان كوذ؟ (رؤذنامةكة لةسةر
دةستى دادةنيَت)
بةلَىَ، هةمووى ئةمانة لة رؤذنامةكاندا نووسراون.
سياسةت وانةكانتان لةخؤ بايين. ئةوان دةلَيَن لةمةو بةدوا، دنيا
بةرةو "نيزامى كارى ئازاد و بازارِى ئازاد" دةضيَت.
ئايا هةموويان ئةقلَى خؤيان لةدةست داوة؟ ئايا ميذووى نيزامةكانى
كارى ئازاد و بازارِى ئازاديان لةبير ضؤتةوة؟ دةورانيَك كة
دةولَةت هيض كاريَكيان بؤ خةلَك ئةنجام نةدةدا و تةنيا لة خزمةت
دةولَةمةندةكاندا بوون؟ كاتيَك كة دةولَةتى ئامريكا ثةنجا مليؤن
هكتار زةوى ئازادى بة ريَطاى ئاسن دةبةخشى، بةلآم كؤضبةرانى ضينى و
ئيرلةندى بيست كاتذميَر لة ثرِؤذةى راكيَشانى ريَطاى ئاسن دا
كاريان دةكرد و لة طةرما و سةرمادا دةمرن، بةلآم ميَشيَكيان لىَ
ميوان نةبوو؟ و كاتيَكيش كريَكارةكان نارِةزايةتيان دةردةبرِى و
دةستيان دةداية مانطرتن، دةولَةت لة هيَزى ئةرتةش بؤ سةركوت كردنى
ئةوان كةلَكى وةردةطرت؟
ئةطةر مةينةتيةكانى سةرضاوة طرتوو لة سةرمايةدارى و "نيزامى كارى
ئازاد و بازارِى ئازاد"م بة ضاوى خؤم نةديتباية، ض ثيَويستى دةكرد
"كاثيتالَ" بنووسم؟ لة ئينطلستان مندالَى زؤر كةم تةمةنيان
دةهيَناية بةر كارى رستن و ضنين، ضونكة قامكة لاواز و بضكؤلةكانيان
دةيتوانى مةكينةى رستنةكة بسورِيَنيَت. لة ئامريكا، لة ماساضؤست،
ئةو كيذؤلَة كةم تةمةنانةى كة هةر لة تةمةنى دة سالَيةوة
دةيانبردنة كارخانةكانى بةرهةم هيَنانى ئارد و كاريان لىَ
دةكيَشان، لة تةمةنى بيست و شةش سالَيدا دةمردن. شارةكان ضالآوى
هةرزةيى و هةذارى بوون. ئةمةية سةرمايةدارى، ض دويَنىَ و ض ئةمرِؤ.
بةلَىَ، تةبليغاتى ثرِ زةرق و بةرقى ئيَوةم لة طؤظار و شاشةى
تةلةويزيؤنةكانتانةوة بينيوة.
(ئاخيَك هةلَدةكيَشىَ.) بةلَىَ، تةواوى ئةم لاثةرِانة و تةواوى
ئةو ويَنانة.ضةندة لةو ويَنانة دةبينين و ضةند كةميان لىَ
تيَدةطةن!
ئايا هيض كةس ليَرة ميَذوو ناخويَنيَتةوة؟ (خويَنى هاتؤتة جؤش)
لةم سةردةمةدا لة قوتابخانةكان ض شتهايةكى بىَ بايةخ و ثرِوثووض
فيَرى قوتابيةكان دةكةن؟
(طلَؤثةكان دادةطيرسيَن و دةكوذيَنةوة. هةرِةشة دةكات و ضاو لة
سةرةوةدةبرِيَت)
ئةوان تةواو هةستيارن.
دلَم بؤ "جيَنى" تةنط بووة. ئةو بيَطومان سةبارةت بة هةمووى
ئةمانة كؤمةلَيَك قسةى بوو بؤ وتن. بة هؤى خةم و نةخؤشينةوة لة
ثيَش ضاوى خؤم سةرةنجام مؤمى تةمةنى كوذايةوة، بةلآم طومانم لةوةدا
نيية كة سالَةكانى شادى و خؤشى خؤمانى لةبير بوو. ساتةكانى شادى و
شةيداييمان لة ثاريس و تةنانةت لة سؤهؤ.
دلَم بؤ كيذؤلَةكانيشم تةنط بووة. (سةر لةنوىَ رؤذنامةيةك
هةلَدةطريَت و دةيخويَنيَتةوة) "سالَرِؤذى شةرِى كةنداو.
سةركةوتنيَكى خيَرا و شيرين". بةلَىَ من ئةو شةرِة خيَرا و
شيرينانةى كة تيَيدا بة هةزاران تةرم لة مةيدانةكانى شةرِدا بةجىَ
دةميَنن و مندالَةكان ثؤل ثؤل لةمةرِ نةبوونى خؤراك و دةوا و
دةرمان دةمرن بة باشى دةناسم. (لاثةرِةى رؤذنامةكان هةلَدةداتةوة.)
لة ئوروثا، لة ئةفريقا، لة فةلةستين، نةتةوةيةك نةتةوةكانى تر لةو
ديوى سنوورةكانيان دا قةتلَى عام دةكةن. (نيطةرانة.)
ئايا نةتان بيستووة كة سةد و ثةنجا سالَ لةمةوبةر من ضيم دةوت؟
ئةم سنوورة دةستكردة طالَتةجارِانة هةلَوةشيَننةوة! ئيتر نة
ثاسثؤرت، نة ويزا، نة نيطةهبانةكانى سنوور ثاريَز، نة ريَذةى ديارى
كراوى كؤضبةران، ئيتر نة ئالآيةك و نة سويَندى سةر بة ئةم هؤوييةتة
دةستكردانةى ناسراو بة نةتةوةكان. كريَكارانى جيهان يةكطرن! (دةست
بة ثشتى دةطريَت و بة دةورى خؤيدا دةخوليَتةوة) ئةم ثشت ئيَشةية
ئاقيبةت دةمكوذىَ...
من دان بةوة دادةنيَم كة ئةوةم لةبةر ضاو نةدةطرت كة سةرمايةدارى
خاوةنى ض زةرفييةتيَكى سةرسورِهيَنةرة بؤ بةردةوام مانةوةى خؤى.
هيضكات بيرم لةوة نةدةكردةوة كة بؤ لةسةر ثآ راطرتنى نيزاميَكى
نةخؤش و دارِزيو دةوا و دةرمانيَك بوونى هةبيَت، شةرِ بؤ ثشتطيرى
لة سةنعةتةكان و بؤ ئةوةيكة تاكةكان بة جؤريَك شةيداى ولآت ثةرستى
بكات كة مةينةتى و رؤذ رةشيةكانى خؤيان لةبير بكةن، ئةوةيكة
دةمارطرذة مةزهةبيةكان وةعدةى ئةوة بة كؤمةلآنى خةلَك بدةن كة
"عيسا" سةر لةنوىَ دةطةرِيَتةوة. (سةرى تةكان دةدات) من عيسا باش
دةناسم. بةم زووانة ناطةرِيَتةوة...
من لة 1848 دا بة هةلَة وام بير دةكردةوة كة طؤيا سةرمايةدارى لة
حالَى دارِمان داية. ئةم ليَكدانةوةيةى من هةنديَك زووتر لة كاتى
خؤى بوو. رةنطة دوو سةد سالَ. (بزةيةكى لةسةر ليَوة.) بةلآم
دةطؤرِدرىَ. تةواوى ئةو نيزامانةى ئيَستا دةطؤرِدريَن. ئينسانةكان
نةفام نين. من سةرؤك كؤمارةكةتان واتا "لينكلن"م لةبيرة كة دةيووت
ناكريَت بؤ هةميشة تةواوى خةلَك فريو بدةيت. ئةقلَى سةليمى ئةوان،
تينوويةتى ئةوان بؤ ريَز و حورمةتى ئينسانى و عةدالَةت دةبيَتة هؤى
يةكطرتوويى و هاوثشتى ئةوان. بة طالَتةى مةطرن! ثيَشتر رووى داوة و
دةتوانيَت سةر لةنوىَ و لة ئاستيَكى عةزيم تردا رووبداتةوة. ئةوكات
تةواوى ئةو كةسانةى كة بةرِيَوةبةرايةتى كؤمةلَطايان بة دةستةوةية،
بة هةموو سةروةت و ئةرتةشةكانيانةوة، ناتوانن بةر بة هيض رووداويَك
بطرن. نؤكةر و دةست و ثيَوةندةكانيان روويان لىَ وةردةطيَرِن و
سةربازةكانيان لة بةرِيَوةبردنى فةرمانةكانيان سةرثيَضى دةكةن.
راستة كة طةليَك موعجزةى بىَ ويَنةى لة ميَذوودا ئةنجام داوة.
موعجزةكانى زانست و فةن. بةلآم طؤرِى خؤى بةدةستى خؤى
هةلَدةكةنيَت. ضاوضنؤكى و تةماعكارى لةبن نةهاتووى ئةو لة ثيَناو
قازانج ـــــ دةبيَتة هؤى ثيَك هاتنى دنيايةكى ئالَؤز و ثرِ لة
ثشيَوى. سةرمايةدارى هةموو شتيَك هةر لة هونةرةوة بطرة تا
ئةدةبيات، موسيقا و تةنانةت جوانيةكانيش دةكاتة كالايةك بؤ كرِين و
فرؤشتن. مرؤظةكانيش دةكاتة كالآ. نة تةنيا كريَكاران بة شيَوةى
زنجيرةيى كار دةكةن، بةلَكوو زانايان، مافناسان، شاعيران و
هونةرمةندانيش بؤ دريَذةى ذيانيان ناضارن خؤيان بفرؤشن.
باشة، ضى روو ئةدات كاتيَك ئةم كةسانة بةوة بطةن كة هةموويان
كريَكارن؟ هةموويان خاوةنى دوذمنيَكى هاوبةشن؟ ئةوان بؤ رِةوايى
دان بة خؤيان و لة هيَزةوة بوون بة كردةوة بةراستى يةكطرتوو دةبن.
نةتةنيا هةر لةناو ولآتةكةى خؤيان لةبةر ئةوةى سةرمايةدارى
ثيَويستى بة بازاريَكى جيهانى هةية. دروشمةكةى " بازارِى ئازادة "
ضوونكة بؤ هةلَسورِانى ئازادانة لة سةرتاسةر طؤى زةوى و بةدةست
هيَنانى قازانجى زياتر، هةرضى زؤرتر ثيَويستى بة بازاريَكى ئةوتؤ
هةية! بةلآم بةكاريَكى لةم ضةشنة، بة شيَوةيةكى نةخوازراو
فةرهةنطيَكى جيهانى بةدى ديَنيَت. مرؤظةكان سنوورةكان تيَك
دةشكيَنن، بة جؤريَك كة لة ميَذوودا بىَ ويَنة بووة. ئةنديَشةكان
سنورةكان دةبةزيَنن. ئاكامى هةمووى ئةمانة، بة ناضار هةل و
مةرجيَكى نوىَ دةخولَقيَنىَ. ( هةلَويَستةيةكى كورت دةكات و
دةضيَتة فكرةوة. )
كاتيَك سالَى 1843 لةطةلَ " جيَنى " لة ثاريس بووم، تةمةنم بيست و
ثيَنج سالَ بوو، ئةوكات سةبارةت بةوة دةمنووسى كة لة نيزامى نويَى
سةنعةتى دا، ئينسانةكان لةطةلَ خؤيان بيَطانةن، ضوونكة ليَى
بيَزارن. كاتيَك دةنطة دةنطى دةزطاكان و دووكةلَ و بؤنى ناخؤش و
ذاوةذاو بير و هةستيان دةداتة بةر هيَرش ـــ وة ئةمة بة ثيَشكةوتن
ناو دةبةن ـــ تةنانةت لةطةلَ سروستيش دةبنة بيَطانة. ئةوان لة
طةلَ يةكتريش دةبنة بيَطانة، ضوونكة هةريةكةيان كردؤتة رةقيبيَك لة
بةرامبةر ئةويتريان بؤ ئةوةى لة ثيَناو زيندوو مانةوةدا بة سةر
تةرمى ئةويتردا تيَثةر بيَت. ئةوان لة خؤشيان بيَطانةن، ذيانيَكيان
هةية كة هى خؤيان نيية و جؤريَك دةذين كة دلَخوازى خؤيان نيية، بة
جؤريَك كة ذيانى واقعيى تةنيا لة دنياي خةيالَ دا مسؤطةر دةبيَت.
بةلآم هيضكام لةمانة شتيَكى نةطؤرِ نين. بةردةوام بةديل و
طوزينةيةك لة طؤرِى دا هةية. قةبوولَى دةكةم كة ئةمة تةنيا
ئةطةريَكة. هيض باوةريَكى راستةقينةى لة ثشت نيية. ئيَستا مةسةلةكة
روونة. من لة رِادة بةدةر لة خؤم دلَنيا بووم، بةلآم لةمةو بةدواوة
دةزانم كة ئةطةرى هةر شتيَك هةية. بةلآم ئينسانةكان دةبىَ بؤ خؤيان
بجولَيَن.
بةبرِواى ئيَوة ئةمة طةليَك راديكالَة؟ لة يادتان نةضيَت كة
راديكالَ بوون شتيَك نيية مةطةر ئةوةيكة بة شيَوةيةكى ريشةيى بؤ
مةسةلةكان نةضى، وة ريشةش ئيَمةين.
ئيَستا من ثيَشنياريَكم هةية. واى دابنيَن كة كوان و دمةلَتان
هةبىَ و لة تاو ئيَش و ئازارةكةى ناضارن هةستنة سةر ثىَ. دةبىَ
تةكانيَك لةخؤتان بدةن، كاريَك بكةن. با ضيتر قسة لة سةرمايةدارى و
سوسياليسم نةكةين. تةنيا باس لة بةكارهيَنانى سةروةت و سامانى زؤر
و زةبةندى سةر طؤى زةوى بكةين لةلايةن ئينسانةكانةوة. دابين كردنى
ثيَداويستيةكانى ئينسان: خؤراك، دةوا و دةرمان، هةواى ثاك، ئاوى
خاويَن، دارو درةخت، سةرثةناى طونجاو، ضةند كاتذميَر كار و
ماوةيةكى زياتريش بؤ ئيستراحةت و كات بةسةر بردن. مةثرسن كىََ
شياوى ئةم شتانةية؟ هةر مرؤظيَك شايانى هةمووى ئةمانةية.
باشة، ئيتر كاتى ئةوةية كة برِؤم.
( كةل و ثةلةكانى كؤ دةكاتةوة، دةكةويَتة رِىَ كة برِوات. روو
دةكاتة جةماوةرةكة ) ئايا طةرِانةوةى من نارِةحةتى كردن؟ ئايا ليَم
دلَطيرن؟ واى دابنيَن كة طةرِانةوةى مةسيحاية. مةسيح نةي دةتوانى
بيَت. هةر بؤية ماركس هات...
|